Bencmarking (kıyaslama), modern yönetim bilim literatürüne ilk kez 1979 yılında teknoloji devi Xerox Corparation tarafından kazandırılmıştır. Oysa Atatürk, bu terim ortaya atılmadan yıllar önce devlet yönetimi ve toplumsal dönüşümde bunu en üst düzeyde uygulayan bir liderdi.

Atatürk’ün reformları, batının ve gelişmiş dünya ülkelerinin en iyi uygulamalarını inceleyerek (benchmarking) Türkiye’nin özgün koşullarına uyarlayan büyük bir çağdaşlaşma ve yapısal dönüşüm modelidir (Dergi Park).

Atatürk en iyi uygulamaları körü körüne taklit etmek yerine, analiz ederek milli yapıya uyarlama (adaptasyon) mantığı ile hareket etmiştir.

Atatürk’ün inkılap stratejisi, modern yönetim bilimindeki benchmarking yaklaşımının planlama, veri toplama, analiz, uyarlama ve sürekli geliştirme aşamalarıyla birebir örtüşen sistematik bir reform modelini ortaya koyar.

Üstelik birçok Avrupa ülkesinden çok daha önce, 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkını vererek bu konuda da o ülkelerin önüne geçmiştir.

Atatürk’ün gerçekleştirdiği reformlarda benchmarking yaklaşımının bazı somut örnekleri şunlardır:

• Hukuk reformu; Medeni Kanun (İsviçre), Ceza Kanunu (İtalya), Ticaret Kanunu (Almanya) modelleri Türk toplumunun yapısına, laiklik ilkesine ve milli ihtiyaçlara göre revize ile sisteme entegre edilmiştir (Milliyet Blog).
• Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanırken, o dönem dünyada planlı kalkınmayı en iyi uygulayan ülke olan Sovyetler Birliği’nin ekonomik planlama süreçleri benchmark alınmıştır. Sümerbank ve fabrikaları kurulurken Amerikalı iktisatçılar ve Sovyet mühendislerden istifade edilerek, en iyi üretim süreçleri haritası çıkarılmıştır.
• 1929 Büyük Buhranı, batı kapitalizmini çökertirken, SSCB planlı sanayileşme sayesinde büyümesini sürdürüyordu. Türkiye’nin de acilen kendi kendine yetecek fabrikaları kurması gerekiyordu. Atatürk SSCB sistemini inceleterek, onların özel mülkiyeti yok sayan uygulaması yerine karma ekonomik modeli seçti. Devlet ana sanayiyi kurarken, özel teşebbüsün gelişmesi de teşvik edildi. Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937), Sümerbank (1933), Etibank (1935) kamuya ait benchmark alınan örnekler olup, Koç Grubu’da özel sektör adına ilk adımlardan sayılabilir. Ankara’nın başkent olmasıyla şehirde başlayan imar faaliyetleri 31 Mayıs 1926 tarihinde Koçzade Ahmet Vehbi adıyla Ankara Ticaret Odası’na tescil edildi. 1928 yılında da Ford ile kurulan ortaklıklar ülkemizin sanayileşme tarihinde bir dönüm noktası oldu.
• Okuma yazma oranını artırmak ve ülkeyi çağdaş bilim dünyasına entegre etmek için Latin alfabesinin temeli atılmıştı. Bunun için de Türkçe ile benzerliği bulunan Macaristan seçilmiş ve alfabe geçiş süreçleri analiz edilmişti.
• İsviçreli eğitim bilimci Albert Malche’ın raporu doğrultusunda İstanbul Üniversitesi (1933) kurulmuş, Avrupa’dan gelen akademisyenlerden yararlanılmıştır. Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi (1936), Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933) gibi ihtisaslaşmış modern eğitim kurumları açılarak reform tüm ülkeye yayılmıştı (Atatürk Ansiklopedisi).
• Tarım örnek uygulaması, AOÇ gibi modern tarım tesisleri, dünya üzerindeki gelişmiş tarım ve üretim merkezleri incelenerek hayata geçirilmişti.
• Dünyadaki modern eğitim metodolojileri incelenmiş, Türkiye’nin nüfus yapısına uyarlanarak tamamen özgün bir model (o dönemin köy ağırlıklı yapısına uygun) olan Köy Enstitüleri’nin fikrî alt yapısı bu kıyaslamalarla atılmıştı. Kuruluş tarihi resmi olarak 17 Nisan 1940 olsa da bu fikrin temelleri 1936 yılında İlköğretim Genel Müdürü ve efsanevi bir eğitimci olan İsmail Hakkı Tonguç liderliğinde atılmıştı.

Bugün dünyanın en gelişmiş eğitim sistemlerine sahip ülkeleri (örneğin Finlandiya) öğrencileri dört duvar arasından çıkarıp doğayla ve hayatla buluşturan modeller tasarlamaktalar. Birçok modern eğitim bilimci, bugün parmakla gösterilen Fin modelinin temel sütunlarının 90 yıl önce Anadolu topraklarında zaten inşa edilmiş olduğunu savunmaktalar. Zira bizdeki model doğrudan tek yabancı ülkeden ithal edilmemiş, tamamen Türkiye’nin yerel koşullarına özgü ve yerli bir proje olarak geliştirilmiştir. Dolayısıyla dışardan kopyalanmış bir model değildir ama dönemin dünyadaki modern ve ilerici uygulamalarından beslenmiştir (ABD, Almanya, İsviçre).

1893 yılında Bulgaristan’da doğan Tonguç’a, yukarda belirtilen ülkelerle yetinilmeyip, Balkanlar’daki kırsal eğitim modelleri de yerinde inceletilerek bütün bilgiler ve gözlemler Türkiye’nin gerçekleri ile sentezlenmiştir. Maalesef bu büyük projeye 1954 yılında son verilmiş ve böylece ezberci sisteme dönüş, modern tarımın gecikmesi, üretmeyen toplum haline gelmemiz, köylerin cazibesini yitirmesi, büyük şehirlere göç ve alt yapı krizleri, sorgulayan birey yerine itaat kültürü; bu kapanmanın getirdiği olumsuz neticelerdir.

Sonuç olarak; Cumhuriyetin kuruluşu ile büyük önderin ölüm tarihi arasındaki kısa zamanda bütün bu çalışmalar yapılmıştır. Bu kısa zaman diliminde bu kadar yapısal dönüşümü gerçekleştiren özellikler, stratejik deha, yönetim disiplini ve eşsiz liderlik sermayesidir. Atatürk, reformları Cumhuriyet ilan edildikten hemen sonra aniden düşünüp uygulamaya koymamıştır. Gençlik yıllarından, subaylık dönemine ve Çanakkale cephesine kadar sürekli olarak dünyadaki yönetim modellerini incelemiştir. Hangi reformun hangi sırayla ve nasıl bir zamanlamayla yapılacağını kafasında önceden tasarlamış, her adımı planlı bir yol haritasına bağlamıştır. Tüm reformları aynı anda ilan etmek yerine “zamanlama dehası” göstererek her adımı toplumsal taban oluştuğunda hayata geçirmiştir (Wikipedia).

İşte Büyük Atatürk’ün 15 yıla sığdırdığı ama benim çok kısa özetini bile tek yazıya sığdıramadığım benchmarking çalışmalarından bazıları…

Saygı ve minnetle anmak yetmez; onun bilgiye karşı doymak bilmeyen tutkusunu ve yaşam boyu süren entelektüel arayışını, torunları olarak örnek almak ve sürdürmek zorundayız…

Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP), farklı ülkelerdeki para birimlerinin değerini döviz kuruna göre değil, o parayla satın alınabilen aynı mal ve hizmet sepetine göre eşitleyen bir yöntemdir.

Örneğin, dünyanın her yerinde kolay bulunabildiği için klasik “Big Mac Endeksi” üzerinden Temmuz 2026 sonu verilerini kullanalım (The Economist).

SAGP Kuru= Türkiye ürün fiyatı (TL)/ABD ürün fiyatı (USD)

Türkiye Big Mac fiyatı: 325 TL

ABD Big Mac fiyatı: 5,70 USD

Dünya ortalama Big Mac fiyatı: 5 USD

Güncel piyasa kuru: 47,50 TL

Formüle uygulayalım;

SAGP Kuru= 325 TL/5,70 USD= 57 TL/USD                    

Buradan ne çıkar?

Piyasa kuru 47,50 TL seviyesindeyken, TL’nin döviz karşısında (47,50 TL yerine 57 TL) yaklaşık yüzde 20 oranında değerli olduğu sonucu çıkar. Piyasa kuruyla Türkiye’deki bir Big Mac’in fiyatı 6,84 dolara denk gelirken, bu fiyat, 5,70 dolarlık ABD fiyatını belirgin bir şekilde aşmış olur. Bu tablo, Türkiye’deki mevcut fiyatlama davranışlarının küresel realiteden ne kadar koptuğunu gösterir. Üstelik alım gücünde de düşüşe işaret eder. Kaldı ki market fiyatları kıyaslamalarımızdan birinde, yerli markalarımızın bile ABD’de dolar bazında daha ucuz olduğunu gördük.

Birinci neden; döviz kuru enflasyon kadar artmadığı için Türkiye, dışardan gelen turist gözünde bile pahalı hale gelmiştir. Dolayısıyla ülkemizde bir fast-food yemeğinin fiyatı (diğer gıda ürünleri de öyle), dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD’deki fiyatları aşmıştır. Yani nominal kişi başı gelirimiz bir Amerikalının 4,5’ta biri seviyesindeyken, en temel tüketim kalemlerine onlardan fazla para öder hale gelmişiz.

Asgari ücretlerin kıyaslanmasında da benzer sonuç çıkmaktadır. ABD asgari ücretiyle (2.400 $) 421 adet hamburger alınırken, Türkiye’deki asgari ücretle (28.075 TL) 86 adet hamburger alınabilmektedir.

Buraya kadarını bir tarafa not edip, diğer şaşırtıcı hususlarla devam edelim…

Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından açıklandığı üzere, 2026 yılında Türkiye’nin nominal GSYİH büyüklüğü 1,8 trilyon dolar ve dünyadaki yeri 16. sıra iken, SAGP hesabıyla GSYİH büyüklüğü 4,03 trilyon dolar ve dünya sıralamasındaki yeri 11. basamak oluyor. Yine IMF’nin 2026 verilerine göre, Türkiye kişi başına düşen nominal geliri 21.079 dolar seviyesiyle dünya 77.’si, SAGP bazında kişi başı gelirde ise 46.679 dolarla dünya 62.’si oluyor.

İşte bu verilere ve “bireysel refah” a birlikte bakınca; SAGP’nin gerçekçi olmadığını ortaya koymak o kadar da zor olmuyor. Görünen gelirin büyük kısmı bir ülkede küçük bir azınlığın elindeyse, çoğunluk asgari ücret seviyesinde yaşıyorsa, o “46 bin dolarlık” alım gücü hayal oluyor.

• Ancak ülkemizde yer alan hizmet sektörü (berber, garson, şoför, terzi, güvenlik, temizlik vb) Amerika ve Avrupa’ya göre çok ucuz kaldığı ve bunun ağırlığı da sepette fazla yer tuttuğu için bizdeki genel fiyat düzeyini aşağı çekiyor ve SAGP paritesini “avantajlı” gösteriyor. Ve de bu veriler yan yana getirilince, SAGP tabanlı milli gelirimiz olduğundan çok şişirilmiş görünüyor. Üstelik saydıklarımın yanında belirtmediğim daha onlarca düşük ücretli çalışanın maliyeti sepet ortalamasını (fiyat seviyesini) aşağı çekerken, aynı insanların cebindeki paranın düşen alım gücü dikkate alınmıyor. Yani SAGP olaya tek yönlü bakıyor.

Fiyat istikrarı sağlanamadığı sürece, SAGP sokağın gerçekliğinden kopuk bir “sanal istatistik” olarak kalmaya mahkumdur. Bir de işin içine kalite, teknoloji, refahın coğrafi dağılımı ve kamusal verimlilik farkları da girdiğinde yaşam standartları iyice şaşıyor.

• Ayrıca her ülkenin ortak ve “standart bir sepeti” olamaz. Zira nüfusumuzun çoğunluğu için gıda, kira, enerji ve ulaşım giderleri sonrasında geriye kalanla; tatil, dışarda yemek, otel, eğlence gibi harcamalar yok hükmündedir. Hal böyleyken temel gıdaya bile erişmekte zorlanan milyonlarca insan, kağıt üzerinde yoksulluk sınırını aşmış görünüyor.
• Yunanistan nominal kişi başı geliri (29.413 $) bizden (21.079) yüzde 38 fazlayken, SAGP devreye girince neredeyse eşitleniyoruz (47.375 $ / 46.679 $).

Oysa Yunanistan’da market alışverişi, tatil, dışarda yemek bizden daha ucuz. Bundan faydalanmak isteyen vatandaşlarımız akın akın o ülkeye gidiyor. Ortalama ücret haline gelen asgari ücretimiz (504 Euro), Yunanistan net asgari ücretinden (790 Euro) yüzde 40 daha eksiktir. Ama buna rağmen SAGP hesabıyla satın alma gücünde aynı hizaya geliyoruz. Şaka gibi değil mi?

• ABD nominal olarak 4,5 katımız olmasına rağmen, SAGP hesabıyla fark 2 kata iniyor. Türk vatandaşı, ABD vatandaşının yarısı kadar satın alma gücüne sahip olsa daha ne ister!?

Sonuç olarak; halk yoksullaşırken, SAGP bazlı milli gelir verilerinin öne çıkarılması (Dünya Bankası ve IMF mutfağında), gelişmekte olan ülkeleri üst sıralara fırlatabilir. Bu durum yapısal sorunlar hallolmadan bile, sadece matematiksel bir sepet avantajıyla ekonomiyi olduğundan iyi gösterebilir. İşte birçok iktisatçı tarafından “illüzyon” olarak değerlendirilmesi de bundandır.

Altı yıl önce bu formatın gücünü nereden aldığını ve özelliklerini yazmıştım. Geçen zaman içinde yarış kızıştı ve öne geçenler oldu. Tabela adlarını çeşitli sebeplerle elbette belirtmeyeceğim. Ancak bunu medyadan takip ederek bile tüketicinin nerelerde izdiham yarattığını kolayca görmek mümkündür. Ben sadece yerli formatın (enflasyonu düşük yaşayan ülkelerle benzerliği yok) ipi göğüsleme şartını belirteceğim.

Yine yıllar önce “Gimsa bunu nasıl başardı?” başlıklı bir yazı yazmıştım, çok ilgi görmüştü. Ankara’da, nakit gücüyle satın alma faaliyetinin nasıl rekabet üstünlüğü getirdiğini konu etmiştim. Zira en büyük zincirler 60-90-120 gün vadeli ödemeler yaparken, Gimsa nakitin gücünü kullanıyordu…

Yani işin merkezinde “spot piyasa” koşulları vardı. Bu ticaret modelinde uzun vadeler, taksitler ya da distribütör sözleşmeleri bulunmaz. “Para buraya-mal buraya” veya “Parayı veren malı alır” mantığı geçerlidir. Resmî ana dağıtıcıların belirlediği fiyat politikasının dışında, bağımsız toptancılar üzerinden piyasaya sürüm gerçekleşir. Spot gıda ticareti tamamen yasal ve faturalıdır. Kâr marjı çok düşük (sürümden kazandırır), sermaye yüksek ve stok devir hızı da çok daha yüksek olmak durumundadır. Yani tabelaya her “Gross Market” yazan rekabetçi olamaz. Sadece satış alanı büyüklüğünde ve ürün sayısında benzerlik gösterebilir. Çünkü geleneksel marketler, “planlı ve kontratlı tedarik” ile işleri yürütürken, gerçek gross marketler “avcı” gibi davranır. Spot piyasayı anlık koklayarak parayı en hızlı ve en agresif şekilde ürüne dönüştürürler.

Daha önce toptancı kimliğiyle edindiği spot satış tecrübesini; nihai tüketiciye de yansıtmak üzere, yurt çapında organize olan ve büyümesini sürdüren şirketler vardır. Tedarikçinin çok iyi tanıdığı ve nakit akışını hızlandırmak üzere sık sık kullandığı bu toptancılar, zaten büyük perakendecilerin geç ödemeleriyle marka sahipleri için bir kaçış yeriydi. Ve elbette nakitin gücü en düşük maliyet fiyatına ulaşmayı sağlıyordu. İşte burada toptancılıkta tecrübe kazanmış olan Gross Market yönetimleri, hem ölçek ekonomisinden faydalanmak hem de tüketici nezdinde yer edinmek üzere daha da ileri bir aşamayı programa aldılar. Böylece ortaya 10 bin metrekare üstü satış alanı olan, ABD’deki “Supercenter” benzeri dev satış alanları çıktı.

Format tüketici için “Hard Discount” gibi gözükse de esasında gerçek bir “Toptan Fiyatına Perakende” özelliği ile bir adım daha öne çıkmaktadır. Dolayısıyla şirketlerin ana konsepti “Depo-Mağaza” olarak anlaşılmalıdır. Bunun ifadesi, toptancı ve perakendeci özelliğinin tek satış noktasında vücut bulmasıdır. ABD’deki benzerleri; Costco Wholesale, Sam’s Club ve BJ’s Wholesale Club zincirleri de “Depo Market” formatının temsilcileridir. Ancak bizdekinin onlara göre avantajı, yüksek enflasyon şartlarında nakitin gücünden daha fazla istifade imkanıdır. Kaldı ki, bir kısmını da tüketiciye aktararak fark yaratmışlardır. İşte bu nedenle öncelikle rakipleri indirim marketleridir. Bu rakipleri zorlayacak hususlar ise hem daha ucuz hem de 1.000 çeşit ürün yerine 60.000 çeşit ürün sunmalarıdır.

Şimdi de diğer avantajlarını ortaya koymaya çalışayım…

• Metrekare başına düşen personel sayısı (maliyeti de) minimum düzeydedir.
• Yüzlerce üründen oluşan katalog, televizyon reklamı yerine sadece “kulaktan kulağa” yayılan ucuzluk algısı yeterlidir.
• Marketlerinin bir çoğu 15 veya 20 yıllık uzun vadeli kira sözleşmelerine sahiptir. Devasa büyüklük karşısındaki yüksek kiralara rağmen, yaratılan büyük cirolar içindeki kiranın oranı bana göre maksimum %2-3 aralığındadır. AVM’ler için lokomotif mağaza sayılması (AVM’ye önemli müşteri katkısı ile) ve en alt/otopark seviyelerinin uygun bulunması da kira ayrıcalığını (en düşük metrekare kira) mümkün kılmaktadır.
• Sektörde birçok değişik iskonto türü vardır. Ancak bunların en haşmetlisi “nakit iskontosu”dur. Örneğin ek olarak gelecek bir %15-20’lik avantajın (alırken kazanmak) tüketiciye yansıtılması bile yeterlidir.

Gerçek gross marketin, ulusal markete göre yaklaşık yarı fiyata veya daha da düşük fiyata sattığı iki ürün örneği vereyim. Ankara Makarna (20 TL/38 TL), Fiskobirlik Fındık Ezmesi 300 gr (160 TL/374 TL). Daha ne olsun?

Sonuç olarak; mevcut perakendeciler ödeme şartlarını değiştirmeden bu formata geçerek, bugün değilse yarın gerçeği ile rekabet edemezler. Zira tedarikçi, formatı can simidi saydığı için bu şirkete sadece dualarını göndermez, imkanlarını da seferber eder.

Üstelik son dönemde; İstanbul başta olmak üzere Sakarya, Denizli, Antalya, Gaziantep ve Malatya gibi illere yayılarak, ulusal bir oyuncu olduğunu ve aynı tempoda büyüyeceğini gösterenler var. Bu hızlı büyümeyi dikkate alırsak; nakit gücü ve büyük hacim beraberliği ile her tedarikçinin (üreticinin) ayrıcalıklı müşterisi olma yolunda ilerledikleri ortadadır.

Ülkemiz açısından faydası, gıda enflasyonunu frenlemek, tüketici açısından en düşük fiyata ulaşmak, rakipler açısından da daha düşük oranda brüt kâra razı olmak şeklinde bir ortam yaratacak olmasıdır.

“Nakitin gücü”nü çok iyi ifade edebileceğim bizzat yaşadığım bir anımı paylaşacağım. 90’lı yılların sonunda ülkemizin en büyük zincirinden, rakip durumundaki zincire transfer olduğumda; her iki şirketin alım şartlarına da hakimdim. Bu durum tedarikçileri tedirgin etmişti. Ancak daha da fazlası oldu. Patron üçüncü bir şirketi de almaya karar verince bana da o şirketin alım şartlarını inceleme görevi düştü. Bu kıyaslamaları yaptığımda gördüm ki; en uygun satın alma şartlarını en büyük hacimdeki perakendeci değil, nakitin gücünü kullanan daha düşük ölçekli perakendeci sağlıyordu. Yani yüksek hacim tek başına avantaj yaratmıyordu. Tedarikçinin nakit akışını dikkate almayan, onu iyi anlayamayan, yani empati yapmayan perakendeci onun ayrıcalıklı müşterisi olamaz. Hem de aynı grup içinde yer alan kardeş tedarikçi tarafından bile…