Ercüment Tunçalp
Açgözlülük ve fırsatçılık bulaşıcıdır!
Fırsatçılık kesinlikle bulaşıcı bir toplumsal davranıştır. Bir toplumda, bir kişinin etik sınırları çiğneyerek haksız kazanç sağladığı ve bunun yanına kâr kaldığı görüldüğünde, bu durum dalga dalga yayılma eğilimi gösterir (taklit-tağşiş ve son fon olaylarında izlendiği gibi).
“Herkes yapıyor” psikolojisi ile “Başkaları zengin olurken ben neden dürüst kalıp kaybedeyim?” düşüncesi hakim olur. Fırsatçılık yayıldıkça, toplumdaki genel güven duygusu zedelenir. Cezai yaptırımların yetersiz kaldığı durumda da genel bir yozlaşma yaşanır. Ve “Gemisini kurtaran kaptan” durumu öne çıkar…
Birkaç gün önce medyada izlendiği üzere; deniz ürünleri ile ilgili bir üretici birliği, denizlerde yaşanan palamut bolluğu ve buna bağlı olarak düşen balık fiyatları gerekçesi ile bir duyuru yayımladı. Yapılan açıklamada; “Fiyatların daha fazla düşmesini engellemek ve piyasa dengesini yeniden sağlamak amacıyla palamut avcılığına geçici ara verilmesi” çağrısında bulunuldu.
Büyük tepkilerin ardından geri adım atılması, “Niyet”in sorgulanmasını engellemez. Kaldı ki gelen tepkiden çok bunun ağır suç olduğu anlaşılmıştır.
Geçmişte bazı kırmızı et spekülatörleri tarafından, “Hayvanlarınızı kesime göndermeyin, yakında fiyatlar artacak” çağrısının bu derneğe ilham kaynağı olduğu anlaşılıyor. Ancak onların fısıltı şeklinde üreticiye verdikleri mesaj burada apaçık yazılı duyuru haline getirilmiş. Özgüvene bakar mısınız?
Bunun ekonomi ve hukuk terminolojisindeki adı “Piyasa Kartelleşmesi” veya “Arzın Yapay Olarak Sınırlandırılması”dır. Bir derneğin bir malı piyasadan saklayarak fiyatı yapay şekilde yukarıda tutma çabası, Türkiye’deki 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’a göre suçtur. Yani hukuken Rekabet Kurulu’nun müdahale etmesini ve ceza uygulamasını gerektiren bir ihlaldir.
- Bu hamle, dar gelirli vatandaşın ucuz gıdaya ulaşacağı bolluğu sabote ederek ekonomik rantı tüketici zararına (refah kaybı) ve tamamen aracı ve üretici lehine oluşturma çabasıdır. Dolayısıyla enflasyonla mücadeleye de zarar verebilecek bir arz daralması arzulandığı görülmektedir.
- Bunun klasik ‘spekülatif stokçuluk’tan farkı yoktur. Zira depoda tutmak ile denizde stoklamak aynı şeydir…
- Bu yönlendirme, arz-talep dengesine vurulmuş bir darbedir. Zira serbest piyasa ekonomisinin temel kuralı; Bir malın arzı (piyasadaki miktarı) artarsa ve talep sabit kalırsa o malın fiyatı düşer. Bu işleyişe engel olunmak istenmiştir. Zira fiyatlar yüksekken serbest piyasa koşullarından (arz talep dengesinden) sonuna kadar faydalanıp, fiyatlar düştüğünde ise aynı serbest piyasa koşullarına itiraz ederek müdahale talep etmek serbest piyasa çelişkisidir.
- Bu çağrı masum bir esnaf dayanışması olamaz. Yukarıda belirttiğim kurala aykırı şekilde; rakip olması gereken balıkçılara ortak fiyat oluşturma çağrısıdır.
- Devletler veya uluslararası kurumlar, deniz yaşamını korumak ve sürdürülebilirliği sağlamak için resmi olarak av kotası (sınırı) koyabilir. Buna “Yasal Koruma Kotaları” denir. Yani bu kararı dernekler kendi kârları için aldığında suç (kartel) olurken, devlet bilimsel verilere dayanarak kamu yararı gözettiği için yasal düzenleme (regülasyon) sayılır.
Dünyanın çeşitli bölgelerinde de bizdekine benzer girişimler olmaktadır. Ancak cezalar o kadar yüksektir ki; bir kere bu tarz girişimde bulunanlar ömür boyu tövbe etmek zorunda kalır. Örneğin ABD’de Florida deniz ürünü toptancıları, arzı kontrol etmek için aralarında anlaştığında (İstakoz ve Yengeç Davası), şirket yöneticileri suçlu bulunarak 10 yıla kadar hapis ve milyonlarca dolar kişisel para cezası istemiyle yargılandı. Yine ABD Batı Kıyısı’ndaki büyük alıcı ve birlikler aynı şekilde arzı kısıtladıkları gerekçesi ile 789 milyon dolarlık dev bir tazminat davası ile karşı karşıya kaldılar. (US Department of Justice)
Sonuç olarak; ekonomide fiyatların yükselmesi çok hızlı, düşmesi ise çok yavaştır (fiyat yapışkanlığı). Yani tüketici bir kez palamudu yüksek fiyattan almaya alıştığında veya aracılar bu yüksek marjı benimsediğinde, geçtiğimiz yıllarda olduğu gibi bolluk geri gelse bile fiyatlar yapay olarak yukarıda kalma eğilimi gösterirdi. Ancak bu sene daha da bereketli olunca o mekanizma işlemedi. O günlerde fiyat düşürmekte direnenlerin bugün aşırı bolluktan şikayete hakları yoktur. Bu bakımdan başlıktaki ifade sadece bugüne ait olmayıp geçmiş yıllar ile birlikte değerlendirilmelidir.
Ülkemizdeki balıkçılık sektörü de aynen meyve sebze kategorisinde olduğu gibi aracılık sistemi (kabzımallar ve hal esnafı) üzerine kuruludur. Pek çok tekne sahibi, daha sezona başlamadan önce mazot, ağ ve tayfa masraflarını karşılayabilmek için haldeki büyük kabzımallardan avans (borç) alır. Borçlanan balıkçı, tuttuğu balığı serbest piyasada dilediği tezgaha veya sanayiye satamaz, borçlu olduğu aracıya teslim etmek zorundadır. Kâr marjını ve fiyatı bu aracılar belirler. Diğer taraftan ülkemizin gıda ve hayvancılık sektörü, yapısal reformları (soğuk zincir lojistiği, kooperatifleşme, lisanslı depoculuk) tamamlayamadığı için serbest piyasa oluşumu tam olarak sağlanamamaktadır.
Dünyada hem üretici hem de tüketici lehine olan küresel çözümler vardır. Türkiye’de palamut ve hamsi gibi balıklar ağırlıklı olarak “taze tüketim” odaklı satılır. Batı ülkelerinde ve Japonya’da ise avlanan balığın çok büyük bir kısmı anında sanayiye aktarılır. Limanlara yakın bölgelerde kurulu konserve, balık yağı, balık unu veya dondurulmuş fileto fabrikaları denizden çıkan fazla ürünü doğrudan satın alır. Tezgahtaki arz anında dengelenir. Balıkçı ürettiği her kilo balığa alıcı bulacağını bilir. Ülke ekonomisi de ihraç edilebilir konserve satarak katma değer kazanır.
NOT: Ticaret Bakanlığı tarafından paylaşılan 2026 yılının ilk 9 aylık verilerine göre yaklaşık 360 bin firma ve 44 milyon ürün denetlenerek toplamda 2,6 milyar TL idari para cezası kesilmiş. Konumuzla ilgili olan kısmı ayıracak olursak; “stokçuluk ve fahiş fiyat” gerekçesi ile aykırı fillerde bulunan 6.072 gerçek ve tüzel kişiye 724,7 milyon TL idari para cezası kesildiğini görürüz. Aykırılık başına, ortalama 120 bin TL gibi kimseyi üzmeyecek bir ceza olduğu anlaşılıyor.
Yani bazı trafik cezalarından bile daha düşük seviyede. İşte yıllardır “Bizdeki cezalar caydırıcı değil, bunun için aynı kişiler tarafından suç tekrar tekrar işlenebiliyor” diyorum. Haksız mıyım?
Ercüment Tunçalp
İki ülkede iki alışveriş (50) Bosna Hersek
Bosna Hersek Avrupa kıtasının güneydoğu, Balkan yarımadasının ise kuzeybatı köşesinde yer alır. Komşuları; Sırbistan, Karadağ ve Hırvatistan’dır. Bosna Hersek 1992 yılında Yugoslavya’dan bağımsızlığını kazanmış, ardından çıkan savaş sonunda 1995 yılında imzalanan Dayton Anlaşması ile kurulmuştur.
İdari yapı olarak Bosna Hersek Federasyonu ile Sırp Cumhuriyeti olmak üzere siyasi, hukuki otoriteye sahip iki halktan oluşmaktadır.
Ülkedeki iş gücü batı standartlarına göre daha ucuzdur. İş gücünün %19’u tarım, %30’u sanayi, %51’i ise hizmet sektöründe istihdam edilmektedir. İşçilik vergileri oldukça yüksektir ve kayıt dışı işçiliğin artmasına neden olmaktadır.
- Nüfusu: 3,5 milyon (Bursa kadar),
- Yüzölçümü: 51.209 kilometrekare (Konya’dan biraz fazla),
- Kişi başı milli gelir (2025 yılı): 9.750 Dolar (Türkiye 18.103 Dolar),
- Başkent: Saraybosna,
- İşsizlik oranı: %12,2 (Türkiye %8,4),
- Tüketici enflasyonu: %4 (Türkiye %30),
- Net asgari ücret: 1.000 KM (511 Euro) (Türkiye’de de 511 Euro).
- Büyüme oranı: %2,1 (Türkiye %3,6)
Yukarıda en dikkat çekici durum; kişi başı gelirimizin yaklaşık 2 kat olduğu bu ülke ile asgari ücretimizin hemen hemen eşit olmasıdır.
Bunun nedeni; Bosna Hersek’te en zengin %20’lik kesim (gelirden %38,7 pay) ile en yoksul %20’lik kesim (gelirden %8,2 pay) arasındaki gelir farkının sadece 4,7 kat düzeyinde olmasıdır. Türkiye’de ise en zengin %20’lik kesim (gelirden %49,7 pay) ile en yoksul %20’lik kesim (gelirden %5,8) arasında 8,6 kat fark bulunmaktadır. Zannediyorum aradaki bu büyük fark anlaşılmıştır…
(Kaynak: Dünya Bankası)
Şehir merkezinde kiralar 350-500 Euro, merkez dışında 250-350 Euro’dur. Bizde ise şehir merkezinde 1.000 Eurodan daha düşük kiraya rastlamak zorlaşmıştır.
Bosna Hersek’te dışarda yemek maliyeti 5-10 Euro arasındadır. Bizde ise 20 Eurodan başlayıp ucu açıktır…
Şimdi fiyat kıyaslamamıza geçebiliriz…
- Bosna Hersek zincir marketleri: Bingo (ülkenin en büyük yerel market zinciridir), Konzum (ikinci sıradadır), Merkator (büyük şehirlerde ve AVM’lerde yer alan hipermarket zinciridir), Amko Komerc (yerel perakendecidir), Robot (Yerli), FIS (yerli).
- Alışveriş yerleri: Amko Komerc ve bizdeki iki ulusal zincir.
- Alışveriş tarihi: 19 Ekim 2026
- Ülkenin para birimi: Konvertibl Mark (KM)
- Güncel kurlar: 1 KM= 28,47 TL, 1 Euro= 55,50 TL, 1 Euro= 1,95 KM
- Bosna Hersek alışveriş tutarı 224,82 Euro (438 KM), Türkiye alışveriş tutarı 296,72 Euro (16.468 TL) çıkmıştır. Türkiye alışveriş tutarı %32 daha yüksektir.
Ayrı olarak gösterdiğim alkollü içecekler çıkarılırsa fark %27’ye düşmektedir.
- 65 ürünlük listede 45 üründe pahalıyız. Büyük fark olan ürünlerden, muz %81, dana eti %84, sızma zeytinyağı %46, ayçiçeği yağı %120, elma sirkesi %78, ketçap %87, içme suyu %44, Coca-Cola kutu %46, bira %120, viski %52, petibör bisküvi %71, Milka çikolata %186, bal %70, Dalan sıvı sabun %48, Antep fıstığı %32, iç badem %36 bizde daha pahalıdır. Daha dikkat çekici tarafı yerli markalarımızın (veya yerli üretimin) kolay anlaşılamayan durumudur.
Satın alma gücü farkına bakacak olursak; net asgari ücretler aynı olsa da alışveriş tutarındaki %32 fazlalığımız satın alma gücünde bizi geride bırakıyor.
Aynı alışverişi Bosna Hersek vatandaşı aylık geliri ile ay içinde 2,3 defa yapabilirken, bizim vatandaşımız geliri ile ay içinde aynı alışverişi 1,7 defa yapabilmektedir. Başka bir ifade ile Bosna Hersek vatandaşı bu alışveriş için gelirinin %44‘ünü harcarken, bizim vatandaşımız gelirinin %58’ini harcamak zorunda kalıyor.
Sonuç olarak; Avrupa’nın imkanları sınırlı ve mütevazi ülkesine göre bile satın alma gücünde eksik kalmamız düşündürücüdür. Bunu sadece yüksek enflasyona bağlayamayız. Fahiş fiyatı yaratan şartların mutlaka yok edilmesi gerekir.
Bir gazetede; “üreticide 3 lira 90 kuruş olan limonun markette 42 lira 87 kuruşa satıldığı” haberini gördüm. Aradaki “11 kat fark” yeni bir gelişme gibi sunuluyordu. Yıllardır Türkiye Ziraat Odaları Birliği (TZOB) her ay bu tuhaflığı açıklıyor zaten. 11 kat fark yerine 8 kat fark olsa kendimizi daha mı iyi hissedeceğiz?
Ülkemizde üretici ile tüketici birlikte kaybediyor, kazancın büyüğünü aracılar götürüyor. Hem de ürünün az olduğu, üreticinin zarar ettiği yıllarda bile bu aracılar kazanmaya devam ediyorlar.
Dağıtım kanallarını sadeleştirmeden, demiryolu taşımacılığına ağırlık vermeden bu dertten kurtulmak mümkün değildir.

Ercüment Tunçalp
Atatürk ve benchmarking
Bencmarking (kıyaslama), modern yönetim bilim literatürüne ilk kez 1979 yılında teknoloji devi Xerox Corparation tarafından kazandırılmıştır. Oysa Atatürk, bu terim ortaya atılmadan yıllar önce devlet yönetimi ve toplumsal dönüşümde bunu en üst düzeyde uygulayan bir liderdi.
Atatürk’ün reformları, batının ve gelişmiş dünya ülkelerinin en iyi uygulamalarını inceleyerek (benchmarking) Türkiye’nin özgün koşullarına uyarlayan büyük bir çağdaşlaşma ve yapısal dönüşüm modelidir (Dergi Park).
Atatürk en iyi uygulamaları körü körüne taklit etmek yerine, analiz ederek milli yapıya uyarlama (adaptasyon) mantığı ile hareket etmiştir.
Atatürk’ün inkılap stratejisi, modern yönetim bilimindeki benchmarking yaklaşımının planlama, veri toplama, analiz, uyarlama ve sürekli geliştirme aşamalarıyla birebir örtüşen sistematik bir reform modelini ortaya koyar.
Üstelik birçok Avrupa ülkesinden çok daha önce, 1934 yılında kadınlara seçme ve seçilme hakkını vererek bu konuda da o ülkelerin önüne geçmiştir.
Atatürk’ün gerçekleştirdiği reformlarda benchmarking yaklaşımının bazı somut örnekleri şunlardır:
- Hukuk reformu; Medeni Kanun (İsviçre), Ceza Kanunu (İtalya), Ticaret Kanunu (Almanya) modelleri Türk toplumunun yapısına, laiklik ilkesine ve milli ihtiyaçlara göre revize ile sisteme entegre edilmiştir (Milliyet Blog).
- Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanırken, o dönem dünyada planlı kalkınmayı en iyi uygulayan ülke olan Sovyetler Birliği’nin ekonomik planlama süreçleri benchmark alınmıştır. Sümerbank ve fabrikaları kurulurken Amerikalı iktisatçılar ve Sovyet mühendislerden istifade edilerek, en iyi üretim süreçleri haritası çıkarılmıştır.
- 1929 Büyük Buhranı, batı kapitalizmini çökertirken, SSCB planlı sanayileşme sayesinde büyümesini sürdürüyordu. Türkiye’nin de acilen kendi kendine yetecek fabrikaları kurması gerekiyordu. Atatürk SSCB sistemini inceleterek, onların özel mülkiyeti yok sayan uygulaması yerine karma ekonomik modeli seçti. Devlet ana sanayiyi kurarken, özel teşebbüsün gelişmesi de teşvik edildi. Karabük Demir Çelik Fabrikası (1937), Sümerbank (1933), Etibank (1935) kamuya ait benchmark alınan örnekler olup, Koç Grubu’da özel sektör adına ilk adımlardan sayılabilir. Ankara’nın başkent olmasıyla şehirde başlayan imar faaliyetleri 31 Mayıs 1926 tarihinde Koçzade Ahmet Vehbi adıyla Ankara Ticaret Odası’na tescil edildi. 1928 yılında da Ford ile kurulan ortaklıklar ülkemizin sanayileşme tarihinde bir dönüm noktası oldu.
- Okuma yazma oranını artırmak ve ülkeyi çağdaş bilim dünyasına entegre etmek için Latin alfabesinin temeli atılmıştı. Bunun için de Türkçe ile benzerliği bulunan Macaristan seçilmiş ve alfabe geçiş süreçleri analiz edilmişti.
- İsviçreli eğitim bilimci Albert Malche’ın raporu doğrultusunda İstanbul Üniversitesi (1933) kurulmuş, Avrupa’dan gelen akademisyenlerden yararlanılmıştır. Ankara Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi (1936), Yüksek Ziraat Enstitüsü (1933) gibi ihtisaslaşmış modern eğitim kurumları açılarak reform tüm ülkeye yayılmıştı (Atatürk Ansiklopedisi).
- Tarım örnek uygulaması, AOÇ gibi modern tarım tesisleri, dünya üzerindeki gelişmiş tarım ve üretim merkezleri incelenerek hayata geçirilmişti.
- Dünyadaki modern eğitim metodolojileri incelenmiş, Türkiye’nin nüfus yapısına uyarlanarak tamamen özgün bir model (o dönemin köy ağırlıklı yapısına uygun) olan Köy Enstitüleri’nin fikrî alt yapısı bu kıyaslamalarla atılmıştı. Kuruluş tarihi resmi olarak 17 Nisan 1940 olsa da bu fikrin temelleri 1936 yılında İlköğretim Genel Müdürü ve efsanevi bir eğitimci olan İsmail Hakkı Tonguç liderliğinde atılmıştı.
Bugün dünyanın en gelişmiş eğitim sistemlerine sahip ülkeleri (örneğin Finlandiya) öğrencileri dört duvar arasından çıkarıp doğayla ve hayatla buluşturan modeller tasarlamaktalar. Birçok modern eğitim bilimci, bugün parmakla gösterilen Fin modelinin temel sütunlarının 90 yıl önce Anadolu topraklarında zaten inşa edilmiş olduğunu savunmaktalar. Zira bizdeki model doğrudan tek yabancı ülkeden ithal edilmemiş, tamamen Türkiye’nin yerel koşullarına özgü ve yerli bir proje olarak geliştirilmiştir. Dolayısıyla dışardan kopyalanmış bir model değildir ama dönemin dünyadaki modern ve ilerici uygulamalarından beslenmiştir (ABD, Almanya, İsviçre).
1893 yılında Bulgaristan’da doğan Tonguç’a, yukarda belirtilen ülkelerle yetinilmeyip, Balkanlar’daki kırsal eğitim modelleri de yerinde inceletilerek bütün bilgiler ve gözlemler Türkiye’nin gerçekleri ile sentezlenmiştir. Maalesef bu büyük projeye 1954 yılında son verilmiş ve böylece ezberci sisteme dönüş, modern tarımın gecikmesi, üretmeyen toplum haline gelmemiz, köylerin cazibesini yitirmesi, büyük şehirlere göç ve alt yapı krizleri, sorgulayan birey yerine itaat kültürü; bu kapanmanın getirdiği olumsuz neticelerdir.
Sonuç olarak; Cumhuriyetin kuruluşu ile büyük önderin ölüm tarihi arasındaki kısa zamanda bütün bu çalışmalar yapılmıştır. Bu kısa zaman diliminde bu kadar yapısal dönüşümü gerçekleştiren özellikler, stratejik deha, yönetim disiplini ve eşsiz liderlik sermayesidir. Atatürk, reformları Cumhuriyet ilan edildikten hemen sonra aniden düşünüp uygulamaya koymamıştır. Gençlik yıllarından, subaylık dönemine ve Çanakkale cephesine kadar sürekli olarak dünyadaki yönetim modellerini incelemiştir. Hangi reformun hangi sırayla ve nasıl bir zamanlamayla yapılacağını kafasında önceden tasarlamış, her adımı planlı bir yol haritasına bağlamıştır. Tüm reformları aynı anda ilan etmek yerine “zamanlama dehası” göstererek her adımı toplumsal taban oluştuğunda hayata geçirmiştir (Wikipedia).
İşte Büyük Atatürk’ün 15 yıla sığdırdığı ama benim çok kısa özetini bile tek yazıya sığdıramadığım benchmarking çalışmalarından bazıları…
Saygı ve minnetle anmak yetmez; onun bilgiye karşı doymak bilmeyen tutkusunu ve yaşam boyu süren entelektüel arayışını, torunları olarak örnek almak ve sürdürmek zorundayız…
Ercüment Tunçalp
SAGP şaşırtmaya devam ediyor!
Satın Alma Gücü Paritesi (SAGP), farklı ülkelerdeki para birimlerinin değerini döviz kuruna göre değil, o parayla satın alınabilen aynı mal ve hizmet sepetine göre eşitleyen bir yöntemdir.
Örneğin, dünyanın her yerinde kolay bulunabildiği için klasik “Big Mac Endeksi” üzerinden Temmuz 2026 sonu verilerini kullanalım (The Economist).
SAGP Kuru= Türkiye ürün fiyatı (TL)/ABD ürün fiyatı (USD)
Türkiye Big Mac fiyatı: 325 TL
ABD Big Mac fiyatı: 5,70 USD
Dünya ortalama Big Mac fiyatı: 5 USD
Güncel piyasa kuru: 47,50 TL
Formüle uygulayalım;
SAGP Kuru= 325 TL/5,70 USD= 57 TL/USD
Buradan ne çıkar?
Piyasa kuru 47,50 TL seviyesindeyken, TL’nin döviz karşısında (47,50 TL yerine 57 TL) yaklaşık yüzde 20 oranında değerli olduğu sonucu çıkar. Piyasa kuruyla Türkiye’deki bir Big Mac’in fiyatı 6,84 dolara denk gelirken, bu fiyat, 5,70 dolarlık ABD fiyatını belirgin bir şekilde aşmış olur. Bu tablo, Türkiye’deki mevcut fiyatlama davranışlarının küresel realiteden ne kadar koptuğunu gösterir. Üstelik alım gücünde de düşüşe işaret eder. Kaldı ki market fiyatları kıyaslamalarımızdan birinde, yerli markalarımızın bile ABD’de dolar bazında daha ucuz olduğunu gördük.
Birinci neden; döviz kuru enflasyon kadar artmadığı için Türkiye, dışardan gelen turist gözünde bile pahalı hale gelmiştir. Dolayısıyla ülkemizde bir fast-food yemeğinin fiyatı (diğer gıda ürünleri de öyle), dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD’deki fiyatları aşmıştır. Yani nominal kişi başı gelirimiz bir Amerikalının 4,5’ta biri seviyesindeyken, en temel tüketim kalemlerine onlardan fazla para öder hale gelmişiz.
Asgari ücretlerin kıyaslanmasında da benzer sonuç çıkmaktadır. ABD asgari ücretiyle (2.400 $) 421 adet hamburger alınırken, Türkiye’deki asgari ücretle (28.075 TL) 86 adet hamburger alınabilmektedir.
Buraya kadarını bir tarafa not edip, diğer şaşırtıcı hususlarla devam edelim…
Uluslararası Para Fonu (IMF) tarafından açıklandığı üzere, 2026 yılında Türkiye’nin nominal GSYİH büyüklüğü 1,8 trilyon dolar ve dünyadaki yeri 16. sıra iken, SAGP hesabıyla GSYİH büyüklüğü 4,03 trilyon dolar ve dünya sıralamasındaki yeri 11. basamak oluyor. Yine IMF’nin 2026 verilerine göre, Türkiye kişi başına düşen nominal geliri 21.079 dolar seviyesiyle dünya 77.’si, SAGP bazında kişi başı gelirde ise 46.679 dolarla dünya 62.’si oluyor.
İşte bu verilere ve “bireysel refah” a birlikte bakınca; SAGP’nin gerçekçi olmadığını ortaya koymak o kadar da zor olmuyor. Görünen gelirin büyük kısmı bir ülkede küçük bir azınlığın elindeyse, çoğunluk asgari ücret seviyesinde yaşıyorsa, o “46 bin dolarlık” alım gücü hayal oluyor.
- Ancak ülkemizde yer alan hizmet sektörü (berber, garson, şoför, terzi, güvenlik, temizlik vb) Amerika ve Avrupa’ya göre çok ucuz kaldığı ve bunun ağırlığı da sepette fazla yer tuttuğu için bizdeki genel fiyat düzeyini aşağı çekiyor ve SAGP paritesini “avantajlı” gösteriyor. Ve de bu veriler yan yana getirilince, SAGP tabanlı milli gelirimiz olduğundan çok şişirilmiş görünüyor. Üstelik saydıklarımın yanında belirtmediğim daha onlarca düşük ücretli çalışanın maliyeti sepet ortalamasını (fiyat seviyesini) aşağı çekerken, aynı insanların cebindeki paranın düşen alım gücü dikkate alınmıyor. Yani SAGP olaya tek yönlü bakıyor.
Fiyat istikrarı sağlanamadığı sürece, SAGP sokağın gerçekliğinden kopuk bir “sanal istatistik” olarak kalmaya mahkumdur. Bir de işin içine kalite, teknoloji, refahın coğrafi dağılımı ve kamusal verimlilik farkları da girdiğinde yaşam standartları iyice şaşıyor.
- Ayrıca her ülkenin ortak ve “standart bir sepeti” olamaz. Zira nüfusumuzun çoğunluğu için gıda, kira, enerji ve ulaşım giderleri sonrasında geriye kalanla; tatil, dışarda yemek, otel, eğlence gibi harcamalar yok hükmündedir. Hal böyleyken temel gıdaya bile erişmekte zorlanan milyonlarca insan, kağıt üzerinde yoksulluk sınırını aşmış görünüyor.
- Yunanistan nominal kişi başı geliri (29.413 $) bizden (21.079) yüzde 38 fazlayken, SAGP devreye girince neredeyse eşitleniyoruz (47.375 $ / 46.679 $).
Oysa Yunanistan’da market alışverişi, tatil, dışarda yemek bizden daha ucuz. Bundan faydalanmak isteyen vatandaşlarımız akın akın o ülkeye gidiyor. Ortalama ücret haline gelen asgari ücretimiz (504 Euro), Yunanistan net asgari ücretinden (790 Euro) yüzde 40 daha eksiktir. Ama buna rağmen SAGP hesabıyla satın alma gücünde aynı hizaya geliyoruz. Şaka gibi değil mi?
- ABD nominal olarak 4,5 katımız olmasına rağmen, SAGP hesabıyla fark 2 kata iniyor. Türk vatandaşı, ABD vatandaşının yarısı kadar satın alma gücüne sahip olsa daha ne ister!?
Sonuç olarak; halk yoksullaşırken, SAGP bazlı milli gelir verilerinin öne çıkarılması (Dünya Bankası ve IMF mutfağında), gelişmekte olan ülkeleri üst sıralara fırlatabilir. Bu durum yapısal sorunlar hallolmadan bile, sadece matematiksel bir sepet avantajıyla ekonomiyi olduğundan iyi gösterebilir. İşte birçok iktisatçı tarafından “illüzyon” olarak değerlendirilmesi de bundandır.
