Sosyal Medya Hesaplarımız

Ercüment Tunçalp

Fahiş fiyatın ölçüsü nedir?

Ercüment Tunçalp
Abone Ol:

Fahiş fiyat; bir ürünün fiyat düzeyini belirtmek üzere, adil olmayan, çok yüksek, şaşırtıcı, abartılı fiyat anlamında kullanılan bir ölçü ifadesidir.

Normal işleyen bir piyasada mal ve hizmetlerin fiyatları, arz ve talebe göre belirlenir. Eğer bir malın satılmak üzere piyasaya arz edilen miktarı, o malın talep edilen miktarından az ise o malın fiyatı yükselir. Tersi durumda ise; yani malın arz edilen miktarı, talep edilen miktarından fazlaysa o durumda da o malın fiyatı düşer.

Normal işleyen piyasada bu söylediklerimiz geçerlidir. Fiyat tuzaklarına olanak sağlayan piyasada ise arz edilen miktara göre fiyatlar oluşmayabilir.

Önce normal piyasanın ne olduğuna bakalım. Bir yıl boyunca fiyatların fazla değişmediği, tüketicinin etiket fiyatlarını ezbere bildiği, bunun için de küçük fiyat oynamalarında bile tepki verebildiği piyasadır. Yani yıllık enflasyonu yüzde 2-3 seviyelerinde yaşayan ülkelerin piyasaları yukardaki kurala göre işler.

Bizde mi?

Her hafta fiyatların sürekli değiştiği; önce şişen fiyatı, sonra indirime giren fiyatı akılda tutamayan ve bu kargaşada yüzlerce ürüne ait kıyaslamayı diğer satış noktaları ile kolay yapamayan tüketici ise yukardaki kuralı sağlıklı işletemez.

Peki olası tuzaklar nelerdir?

Fahiş fiyat; ‘fiyatlar genel seviyesi’ için yapılan bir tanım değildir. Yani çoğul olarak değil, tekil olarak kullanmak daha doğrudur. Çünkü hiçbir satıcı rafların tamamını fahiş fiyat etiketleriyle dolduramaz. Aralara serpiştirilmiş abartılı fiyat etiketleri varsa da bu ülkenin tüketicisi kolay kolay bunları tespit edemez. İşte tuzak dediğim bunlardır. Sık sık fiyat araştırmaları yapmama rağmen ben bile zaman zaman az kullanılan ürünlerde o tuzaklara düşüyorum. Yani ortalama kâr marjı çok normal olan bir işletmede bile ‘fahiş fiyat’a rastlamak ihtimal dahilindedir. Denetimler de zaten bunun için yapılmaktadır.

Peki fahiş fiyatı önlemek kolay mıdır?

O kadar kolay değildir, işte sebepleri:

  • Gıda perakendecileri arasında standart bir brüt kâr marjı uygulaması yoktur.
  • Ürün kategorilerinin hemen hemen tamamı farklı brüt kâr oranlarına sahiptir.
  • Aynı kategori içindeki markalar arasında da brüt kâr marjları farklıdır.

Toparlayacak olursak; halka açık bir şirketin finansal raporunda gördüğümüz yüzde 27 brüt kâr marjı, o şirkette nasıl fiyatlandırma yapıldığı hakkında fikir vermez. Çünkü, satış alanında yüzde 15-18 kâr marjı uygulanmış ürünler olduğu gibi yüzde 40-45 kâr marjı uygulanmış ürünler de mevcuttur. Hangilerini normal, hangilerini anormal sayacağız?

Bu bakımdan fahiş fiyat için öncelikle bakılması gereken yer piyasadaki değişik perakendecilerin raf fiyatlarıdır. Küresel piyasalara bakmak da isabetli olur.

Yıllardır yazıyorum; “Muz üreten bir ülke olarak, döviz bazında dünyanın en pahalı muzunu biz satıyoruz” diye. Yakın zamana kadar küresel reyonlarda 1 dolar veya 1 euro civarında ithal muz satılırken, ülkemizde bu fiyatların çok üstünde yerli muz satılıyordu. Üstelik bazı satış noktalarında, yerli ürün ile üzerinde büyük vergi yükü olan ithal ürün fiyatı birbirine çok yakındı. Döviz kurunun hızlı yükselişi ile daha yeni yeni yerli muz küresel seviyelere inmiş görünüyor.

Fahiş raf fiyatından tedarikçi de sorumlu olabilir mi?

Duruma göre değişir. Eğer perakendecinin, “Bu ürünü satabilmem için brüt kâr marjım yüzde 50 olmalı” ısrarı tedarikçi tarafından kerhen kabul edilmişse, elindeki faturayı ibraz ettiğinde bu ticaretin mağdur tarafı olduğu görülür.

Önce yüzde 50 brüt kâr marjının ne olduğuna bakalım. Çünkü bir kafa karışıklığı da burada yaşanıyor. Örneğin 10 liraya alıp 20 liraya sattığımız ürünün brüt kâr marjı yüzde 50’dir. Siz, “işte aldığının 2 katına satmış, yüzde 100 kazanmış” deseniz de biliniz ki hesap böyledir.

Formülü;

Brüt kâr marjı= [(ürün satış f.- ürün maliyet f.)/ürün satış f.] X 100’dür.

Brüt kâr marjı= [(20 – 10)/20] X 100 = %50

Nadir görülmekle birlikte, eğer vazgeçilemeyecek güçlü bir markanın tedarikçisi kendi fiyatını perakendeciye kabul ettirir de zorunlu olarak fiyatta ölçü kaçarsa bunun sorumlusu da tedarikçi olur. Denetleyenler için bunu çözmek çok kolaydır.

Peki fahiş fiyata bir örnek verir misiniz?

Bir tane değil geçmiş yazılarımda bolca örnek verdim. Ancak tekrar vereyim. Örneğin yukarda da belirttiğim gibi ithal muz fiyatının 2 lira altındaki yerli muz fiyatı fahiş fiyattır. Çünkü geçtiğimiz yıl ithal muzdaki yüzde 145,8’lik gümrük vergisi oranı yüzde 7’ye indirilmiş, bunun yerine ton başına 830 euro Toplu Konut Fonu kesintisi getirilmiştir. Yani ithal muz maliyeti daha da artmıştır. Bu durumda yerli ile ithal arasındaki sembolik farkın izahı olamaz.

İkinci örnek, piyasada yaygın fiyatı 75 TL (kg) olan A marka tereyağının 105 TL (kg) olan perakendeci fiyatı da fahiş fiyattır. Zira 75 liraya satan da para kazandığına göre yüzde 40 fazlasıyla 105 liraya satanın ortalama kârını hesaplamak o kadar zor olmasa gerek.

Üçüncü örnek, yerel perakendecideki fiyatı 14.50 TL olan B marka 400 gr kuru sele zeytinin (3XS 381-410/kg) 20.50 TL olan perakendeci fiyatı da fahiş fiyattır. Zira bunda da yüzde 41 daha pahalı fiyat söz konusudur. Üstelik pahalı olan perakendecinin satış hacmi daha da büyüktür (alım şartı daha iyi).

Verdiğim fiyatlar içinde indirimli ve kampanyalı fiyat yoktur. En düşük fiyatların görüldüğü Ankara’nın önemli gross marketlerinden alınmış fiyatlar da yoktur. Bunu şunun için söylüyorum; fiyat makası daha da geniştir ama bugün en ucuzu aramıyoruz, normal fiyata göre oluşan fahiş fiyatı sorguluyoruz.

Sonuç olarak; toptancı bir anlayışla bütün ulusal perakendecileri fahiş fiyat uygulayıcısı olarak suçlamak ne kadar yanlışsa, sektör içinde hiç fahiş fiyat olmadığını iddia etmekte aynı derecede yanlıştır. Benim aylardır yazdığım normal olmayan zeytin fiyatlarını nihayet Marmara Birlik Başkanı Hidamet Asa’da teyit etmiş. Dünya Gazetesinden Ali Ekber Yıldırım’a; “Bizim 400 gramlık kuru sele zeytin bayi satış fiyatımız 10 lira 70 kuruştur ama rafta 21 lira olduğunu görüyoruz” demiş. Başka söze gerek kaldı mı?

Sayın Başkan’dan ricam; bu anlamlı uyarısının yanında, Marmarabirlik e-ticaret sitesindeki perakende fiyatlara da bir göz atmasıdır…

Devamını Oku
Advertisement
Yorum Yapın

Yorumunuz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Ercüment Tunçalp

Tüketici yeni yıla nasıl bakıyor?

Ercüment Tunçalp

Her yılın sonunda, yeni yıla ait görüşlerimizi açıklamak alışkanlık haline geldi. Bu görevi iki hafta sonra yine bu köşede yerine getireceğiz…

Ancak daha da önemlisi; ekonominin asli unsuru sayılan tüketicinin ağzından çıkan önümüzdeki 12 aya ait değerlendirmelerdir. Elbette, “ekonomi bitti, battı” diye ortaya konuşmak yerine, tüketiciye kulak vermenin önceliği olmalıdır. Üstelik sadece resmi kurumların hakemliği ile önümüze gelenlerle yetinerek…

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Kasım ayı tüketici güven endeksini geçtiğimiz hafta açıkladı. Ekim ayında 76,8 olan endeks, bir önceki aya göre yüzde 7,3 oranında azalarak Kasım ayında 71,1’e geriledi ve son 17 yılın en düşük seviyesine inmiş oldu. Böylece 2004 yılından bu yana tutulan endekste şimdiye kadarki en küçük değer kaydedildi.

Bugünkü noktaya nasıl gelindiğini de hatırlamakta yarar var. Eylül 2020’de endekste önemli bir değişiklik yapılmış ve ben de bunu “Tüketici güven endeksi nasıl değişti?” başlıklı yazıda değerlendirmiştim. Kısaca hatırlayalım.

Tüketicinin en hassas olduğu iki konu; ‘tasarruf etme ihtimali’ ve ‘işsiz sayısı beklentisi’ TGE’den çıkartılmıştı. TGE ortalamasını aşağı çeken düşük değerlere sahip bu iki alt endeksten kurtulunca toplam değerin yükseleceği düşünülmüştü. Nitekim öyle de olmuş, değer eskisine göre 20 puan artmıştı. Bir müddet yine güvensiz bölgede ve 80’ler seviyesinde gezen endeksin bugün geldiği dip seviyeye bu gözle de bakmakta yarar vardır.

Şimdi kasım ayına ait alt endekslerle devam edelim:

  • Geçen 12 aylık döneme göre mevcut dönemde hanenin maddi durum endeksi Ekim ayında 60,7 iken, Kasım ayında yüzde 7,5 oranında azalarak 56,1 oldu.
  • Gelecek 12 aylık döneme ilişkin hanenin maddi durum beklentisi endeksi Ekim ayında 75,6 iken, Kasım ayında yüzde 8,8 oranında azalarak 68,9 oldu.
  • Gelecek 12 aylık döneme ilişkin genel ekonomik durum beklentisi endeksi Ekim ayında 74,2 iken, Kasım ayında yüzde 8,1 oranında azalarak 68,2’ye indi.
  • Geçen 12 aylık döneme göre gelecek 12 aylık dönemde dayanıklı tüketim mallarına harcama yapma düşüncesi endeksi Ekim ayında 96,6 iken, Kasım ayında yüzde 5,4 oranında azalarak 91,4 olarak belirlendi.

Peki buraya bakarak tüketicinin 2022’ye dair görüşlerini nasıl okumalıyız?

  • Tüketici şimdiye kadar (2004 yılından bu yana), hiçbir zaman (kriz dönemleri dahil) gelecek 1 yıl için bu kadar kötümser olduğunu açıklamamıştı.
  • Tüketici kendi gelir artışının, yaşadığı enflasyonun (en az yüzde 30) çok altında kalacağına inanıyor. Azalan gelir yanında sürekli artan borç miktarı ile de geleceğe güvenle bakamıyor. Dolayısıyla mevcut durumda hane halkının mali durumunun kötü ve moral bozucu olması yanında, önümüzdeki 12 ay içinde ülkede ekonomik durumun daha iyiye gidemeyeceğini ve kendi mali durumunun da bozulacağını ifade ediyor.
  • Küresel ekonomiler sıkılaştırmaya dönük tedbirler alırken, bizde tam tersinin yapılmasına tüketicinin mutabık olmadığı anlaşılıyor. Yani alınan tedbirleri yeterli bulmuyor.
  • Son 3 ayda 400 baz puan düşürülen politika faizinin sebep olduğu döviz kuru ve enflasyon artışının durdurulacağına dair inancı olmadığını gösteriyor.
  • Reel faiz şimdiden eksi yüzde 5 iken, resmi enflasyonun da yüzde 25’e doğru tırmandığı izleniyorken; mevduat sahibi tüketici, kaybının önümüzdeki aylarda 8-10 puanı aşacağını ve bunun da TL’den kaçışı hızlandıracağını çok iyi hesaplıyor. Eksi reel faiz ile 100 TL parasını bankaya teslim edip, vade sonunda en iyimser tahminle 95 TL’ye inecek değeri ve düşecek satın alma gücü ile karşılaşmak istemiyor.
  • Tüketici yüksek faizin kötü bir şey olduğunun farkında ama enflasyon düşmeden faizin düşürülmesinin daha kötü sonuçları olacağını da görüyor. Yani yüksek faiz karşısında ezilmekten daha kötüsünün, kur farkı ve yüksek enflasyon altında ezilmek olduğunu çok iyi biliyor.
  • Nitekim 1 Ocak tarihinde, 2.825TL asgari ücretle 380 dolar alınabilirken, şu anda (11 ay sonra) 220 dolar alınabiliyor. Dolayısıyla döviz kurunu görünmez bir elin değil, yukarda belirttiğim politikaların artırdığını tüketici yaşayarak görüyor.
  • Bu sebeple de zorunlu yaşam giderleri dışında (elektrik, doğal gaz, su, kira, gıda) harcamaların azalacağı ve talep düşüşü yaşanacağı görüntüsü veriyorlar.
  • Taleplerin askıya alınması ile reel sektör açısından da olumsuz sonuçlar doğacağı güçlü ihtimal olarak beliriyor.
  • İstikrarsız bir ortamda harcamalardan artan tasarruf olsa bile güven sorunu ve belirsizlik sebebi ile yatırıma dönüşemeyeceği bir başka ihtimal oluyor.
  • Aynı nedenlerin yeni istihdam üzerinde de azaltıcı etki yapacağı ihtimal dahilinde bulunuyor.
  • Tüketici, onaylamasa da ülkemizin artık 2 para birimi olduğuna inanıyor. İzlenen politikalarla milli paranın değer kaybetmesini, ABD Doları’nın ‘iyi para’ olarak öne çıkmasını istemiyor.
  • Bu kadar olumsuzluk arasında tek nazar boncuğu, cari denge üzerindeki olumlu gelişme olabilir. Mal ve hizmet ithalatındaki yavaşlama ve hizmet ihracatındaki artış da bunu yaratabilir. Ancak halka yansımadığı için bu da tüketiciyi fazla ilgilendirmiyor.
  • Sonuçta; enflasyon haksız bir vergidir ve bu endeks tüketicinin hayattan beklentisini azaltan, ‘gelir dağılımını bozan’ bu modele itirazının da bir ifadesidir.
Devamını Oku

Ercüment Tunçalp

Doğru fiyatlandırma zorlaşıyor

Ercüment Tunçalp

Doğru fiyat pazarlama karmasının en önemli unsurudur. Ancak son zamanlarda fazlaca tartışmalara konu edilmesi bu yazıya esin kaynağı olmuştur.

Zira bir taraftan ‘fahiş fiyat’ şikayetleri, diğer taraftan ‘zararına satıyoruz’ savunmaları konuyu iyice anlaşılmaz hale getirmişti.

İkincisinden başlayalım. Gıda perakendeciliğinde normal şartlarda ‘zararına satış’ söz konusu değildir. Sadece kalite kaybına uğramış ürünler için sağlığa zararlı olmamak şartı ile maliyetin altında satış gerçekleşebilir.

Ancak son zamanlarda bu tip açıklamaların sahipleri sözlerinin altını doldurunca anladık ki; indirimde yüzde 8 brüt kâr marjı ile satılan bir ürün operasyon giderleri (yüzde 22 civarında) düşülünce zarar olarak görülüyormuş. Böyle bir durumun zarar olarak ifade edilmesi isabetli değildir. Sadece bazı kategorilerde operasyon giderlerini karşılamayan bir kâr olduğunu söylemek daha gerçekçi bir ifade sayılabilir.

Şimdi gerekçeleri ile tek tek açıklayalım:

  • Neden zararına satış denemez. Çünkü birçok kategorinin brüt kâr marjı hedefleri (tekel, içecekler, sıvı yağ, deterjan vb.) operasyon giderleri oranının altındadır zaten…
  • Buna rağmen finansal tabloda yeterli oranda faaliyet kâr marjı çıkmaktadır. Çünkü birçok kategoride de operasyon giderlerinin 2 katından fazla brüt kâr marjı hedeflenmektedir.
  • Bunların hepsi önceden hesaplanarak ve planlanarak yapılmaktadır. Bu işte sürprizlere yer yoktur. Çünkü her kategorinin ve her ürünün satış içindeki payı (ağırlığı) bilinmektedir. Yani nasıl bir karışımdan nasıl bir sonuç çıkacağı çok önceden bellidir.
  • İndirim zamanlarında daha düşük kâr marjı hedeflenmesi de normaldir. Sadece satılacak miktarın iyi hesaplanması gerekir. “Stoklarımızla sınırlıdır” sloganı, sürpriz yaşanmasını önleyen bir tedbirdir.
  • Eğer düşük kâr marjından söz ediyorsanız, onu nasıl telafi ettiğinizden de söz etmeniz gerekir. Yani bazı kategorilerde yüzde 8-9 kâra rağmen, brüt kâr marjınız dipte yüzde 25 çıkıyorsa, yüzde 45-50 kâr marjı ile sattığınız ürünler de var demektir. Bundan söz edilmediğine göre diğerini de konu etmemek gerekir.
  • Kategorilere göre brüt kâr marjı hedeflerinin farklı olma sebebi, müşterilerin fiyata duyarlığının ürün gruplarına göre farklı olmasındandır. Örneğin bakliyat, şeker, yağ gibi temel ihtiyaç maddelerindeki fiyata duyarlık oldukça fazladır. Yaşamsal öneme sahip olmayan ve daha az tüketilen ürünler için verilen dikkat ise aynı değildir.
  • Brüt kâr marjı hedefini tutturmak tek amaç değildir. Bilindiği gibi perakendecilikte sıralama ciroya göre yapılır. Miktarsal satış artışı da önemli göstergedir. Tonajda, adette düşüş varsa; ülke genelinde de etkilenilen başka olumsuzluk yoksa, müşterinizle iletişiminizde sorun var demektir.
  • Olaya daha geniş pencereden bakınca; Borsa İstanbul’da BIST 100 endeksi altında işlem gören perakende şirketlerin net kârlarını 9 ayda geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 94.5 artırarak neredeyse 2 katına çıkarttıklarını, toplam hasılatta ise yüzde 26.6 artış kaydettiklerini görüyoruz.
  • Bilinenin aksine, tedarikçiler ürünlerini güçlü perakendecilerin düşük kâr marjı ile satmasını istemezler. Çünkü, en iyi imkanı onlara sağladıkları için düşürdükleri fiyat seviyelerinde diğer perakendecilere yetmeyen kâr marjı sebebiyle sorun yaşarlar. Ve piyasada fiyat dengesini kuramazlar.
  • Yıllarca fiyatlandırmaya diğer konular kadar (görsel düzenleme, satın alma, stok yönetimi vb) zaman ayırmayan perakendeci sayısı oldukça fazlaydı. Özellikle gıda perakendecilerinde bugün fiyatlandırma ömrü günlük hale inince, bu çalışma stratejik bir araç haline gelmiştir. Çünkü fiyata karşı duyarlık bütün gelir grubuna sahip tüketicilerde artmaya başlamıştır.
  • Fiyatlandırmanın oldukça geniş bir etkilenme alanı vardır. Pusulası da brüt kâr marjı hedefleridir. Yönetilmesi kolay değildir. Amaç satış gelirlerini artırmak olduğu kadar, o gelirin sürekliliğini de sağlamaktır.
  • Bazı danışmanlık şirketlerinin, tek tip “Küresel Fiyatlandırma Çalışmaları” tavsiyeleri bizim üzerimize uymaz. Daha fazlasına ve yerel şartlara uyarlanmış fiyatlandırma stratejilerine ihtiyaç vardır.

Fiyatlandırma işlemini zorlaştıran şey; sadece maliyete bakarak netice almanın imkansızlığıdır. Öncelikle bakılması gereken yer, tüketici talebi ve hatta tüketici gelir seviyesidir. Sonra rakip raf fiyatlarının durumudur. Bize özel izlenmesi gereken bir başka hususta, kamu kurumlarının aldığı ve/veya gelecekte alacağını belli ettiği kararlarıdır. Örneğin MB’nın faiz indirimi kararının ve yakın gelecek için buna devam tavrının fiyatlara ve sipariş miktarlarına etkisi iyi ölçülmelidir.

  • Unutulmaması gereken bir diğer önemli husus; enflasyonu yüksek oranda yaşamaktan bunalmış tüketicinin en çok fiyat araştırması yapan kitle olduğudur.

E-ticaret siteleri sayesinde, aynı ürünü daha avantajlı fiyatlarla satan satış noktalarını bulma çabaları artar. Böyle olunca da indirim oranları ve süslü afişler yerine en alt seviyedeki etiket fiyatları ön plana çıkar.

  • Başka bir riskte tam rekabet şartlarının fazla önemsenmesidir. Zira teoride tam rekabetin olduğu piyasalarda fiyat şirketler tarafından değil, pazardaki toplam arz ve talep tarafından belirlenir. Keşke gerçek hayatta bu kadar kolay olsaydı!

Zira hem tedarikçilerin üretim özellikleri hem de tüketicilerin talep özellikleri aynı olmadığı için buradan beklenen sonuç çıkmaz.

Peki o zaman neticeye gelelim…

Bir perakendeci alt sınır olarak ürün maliyetini (operasyon giderleri hariç), üst sınır olarak da rekabet şartlarının izin verdiği fiyat seviyesini kıstas almak zorundadır. Fiyatı bu iki nokta arasında müşterinin ödemeye razı olacağı seviyede tutmak hedeftir. En yanlışı ise rakiple konuşarak fiyat yapmaktır. Çünkü yasaya aykırı olması bir yana müşterileriniz de aynı değildir. Dolayısıyla bu tip davranışlar taraflara yarar sağlamaz, ticari de sayılmaz.

  • Sonuç olarak; küresel ekonomilerde sıkılaştırmaya dönük tedbirler alınırken, bizde tam tersi bir duruş hüküm sürüyor. Faiz indirimleri ile döviz kurları ve buna bağlı olarak enflasyon alıp başını giderken, TL’ye olan güvenin azalmasıyla beklentiler bozuluyor. Böyle bir sahnede en masum gözüken üretici ve perakendecinin bile normal zamanlarda olmadığı kadar fiyatlama davranışları değişebiliyor. Neticede, ilk kaybeden tüketici oluyor. Üretici ve perakendecinin geleceği de satın alma gücü düşen bu tüketiciye bağlı olarak şekilleniyor.
Devamını Oku

Ercüment Tunçalp

Hissedilen enflasyon üzerine…

Ercüment Tunçalp

İsimlerinin önünde akademik ünvanlar bulunan bazı konuşmacılar televizyonda ‘hissedilen enflasyon’ üzerinden tartışmayı açıyorlar. Zannedersiniz ki hava durumunu anlatıyorlar ve termometrenin ölçtüğü gerçek sıcaklık ile hissedileni ayırıyorlar. Ve böylece gerçeği aramaya da ihtiyaç bırakmıyorlar!

Yani güya enflasyonu hiç hissetmeyenle, derinden hissedeni aynı torbaya koyunca; bunu da dünyanın kuralı olarak sununca her şey normalleşiyor.

Oysa ülke enflasyonuna ulaşmak; önce sepet içindeki ürün cinslerinin doğru seçimine ve ağırlıklarının gerçeğe yakın olmasına bağlıdır. Ve sonuç almak da doğru fiyatı bulmaya ve en sonunda da bilgisayar programı destekli matematik işleme kalır. Eğer bunlara dikkat edilirse; o hesabı ister TÜİK, ister İTO, isterse ENAG yapsın, birbirine yakın sonuçlara ulaşılması gerekir.

Buraya kadarı bir ülke ortalaması içindir. Ancak bu aşamadan sonra gelir gruplarına göre değişen harcama ağırlıkları, her gelir grubunun enflasyonunu ve hatta her kişinin enflasyonunu farklı kılar. Yani hissedilen diye bir şey yoktur, hepsi gerçek yaşananlardır.

Televizyon ekranındaki muhterem hızını alamıyor ve anlatıyor; “Batıda da enflasyonu yüzde 2 olan ülkenin vatandaşı, enflasyonu yüzde 10 hissettiğini söylüyor.” Böyle bir şeyin olabilmesi matematiğe aykırıdır. O ülkelerde onu söyleyen tüketiciye, “bir sene içinde hangi mal ve hizmetlerin fiyatları arttı ?” diye sorarlar ve cevabı belli olduğu için de anında açığa düşürürler. Zira bütün o ülkelerde bir sene boyunca fiyatı değişmeyen ürünler büyük çoğunluktadır.

Zaman zaman “İki ülkede iki alışveriş” yazı dizisinde bunları aktarıyorum.

Elbette o ülkelerde de her tüketicinin ağırlıkla kullandığı ürünlere göre enflasyonu farklıdır. Ama en fazla 1-1.5 puan sapma gösterir. Yani ortalaması yüzde 20 olan ülkenin tüketicisi, yüzde 30’u, yüzde 35’i yaşayabileceği gibi; ortalaması yüzde 2 olan ülkenin tüketicisi de yüzde 3’ü veya yüzde 3.5’i yaşayabilir. En fazla bu kadar…

Ancak esas sorun; hangi ülkede hesaplanırsa hesaplansın, o ortalamanın da ne kadar gerçeğe yakın çıktığıdır. Yani resmi ve gerçek enflasyon arasındaki fark önemlidir. TÜİK bu önemli çalışmayı nasıl yaptığını bütün ayrıntıları ile açıklıyor. Sırf eleştirmek için ‘tamamen yanlıştır’ demek yerine, o ayrıntıları inceleyerek fikir üretmek daha uygundur. Çünkü bizler siyasetçi değiliz.

TÜİK Ekim 2021 sepetinde beni en fazla şaşırtan şey kira gideri (1243 TL) ve geçen sene aynı döneme göre (1104 TL) gerçekleşen artış oranıdır (% 12.6).

Bu TÜFE yıllık değişim oranı, ülke genelini ifade ettiği için önce ‘İstanbul neden bu kadar ayrı düşmüş’ diye düşündüm. Sonra da merakla Türkiye genelini araştırdım.

Emlak siteleri verilerine ve OECD raporlarına dayanarak hazırlanan Eylül 21 bülteninden aktarıyorum (Kaynak: verikaynağı.com).

  • 2021 yılında ortalama bir ev kirası İstanbul’da 3.749 TL, İzmir’de 2.510 TL ve Ankara’da 1.933 TL olmuş.
  • Son bir yılda 3 büyük şehrin kira artış oranları; İstanbul % 50.7, Ankara %31.8, İzmir % 30.9
  • Türkiye’nin en büyük ilk 10 şehri arasında son bir yılda kira artışı %30’un altında kalan bir il bulunmuyor.
  • Son bir yılda kira artışının % 50’den yüksek gerçekleştiği iller; Mersin(%63.6), Diyarbakır (%54.5), Kayseri (%54.3), İstanbul (%50.7), Tekirdağ (%50).
  • Son bir yılda kira artışının en düşük gerçekleştiği 5 il; Aydın (%22.2), Mardin (%21.4), Ordu (%21), Eskişehir (%14.3), Van (%10.5).
  • Neticede, TÜİK sepetindeki kira artış oranına yakın sadece 2 ilimiz bulunmaktadır. 79 ilimizin kira artış oranları ise %21 ile %63 arasındadır.
  • Bu konuda yorum yapmak yerine, kurumdan aydınlatıcı bilgi gelmesini daha çok isterim.
  • Eskiden TÜİK sepetinde yer alan pinpon topu ve epilasyon cihazı gibi şaka konularımız vardı. Şimdiki sepet ise ortalama tüketici ihtiyaçlarına göredir.
  • Ama bu sefer de TÜİK sepetindeki alınan fiyatlarda yukarda da belirttiğim kira örneğindeki gibi anlaşılamayan önemli farklar vardır. Şimdi de ikinci örnek olarak, süt ürünleri kategorisine ait Ekim 2021 sepetinden aşağıdaki resme dikkatinizi çekerim.

Ürün çeşitleri                 Ekim 2020           Ekim 2021          Artış oranı

Süt litre                               5.08 TL               6.96 TL                %37.00

Beyaz peynir kg              30.79 TL             32.83 TL                  %6.62

Yoğurt kg                            6.38 TL               8.73 TL                %36.83

Kaşar peynir kg                41.35 TL             55.26 TL                %33.64

Tulum peynir kg               54.46 TL             65.37 TL                %20.03

Krem peynir kg                 30.26 TL             38.74 TL                %28.02

Tereyağ (kahvaltılık)        60.82 TL             72.49 TL                %19.18

  • Burada da esas sorun 32.83 TL’ye beyaz peynir bulamamak değil, yıllık fiyat artışının %6.62 oluşudur. Süt fiyatı %37 artarken, tamamen sütten imal edilen bir ürünün bu kadar az artması anlaşılır bir şey değildir. Nitekim diğer süt ürünlerinde bu kadar büyük bir farka rastlanmadığı listede çok açık görülüyor.
  • Beyaz peynir fiyatından çıkan sonuç; bu ürünün en iyi şartlarda kültürlü beyaz peynir olduğudur. Süte kalsiyum, maya ve kültür ilave edilerek yapılır. Dolayısıyla içindeki süt oranı çok düşüktür ve fazla oranda besleyici değere sahip değildir. Bekletilmeye gelmez, çabuk tat ve gramaj kaybına uğrar. 20-30 gün içinde tüketilmezse bozulur.

Klasik beyaz peynirde ise en az 7 litre inek sütünden 1 kg ürün elde edildiği gibi olgunlaştırmak için de en az 4-6 ay arasında bekletme ihtiyacı vardır. Esas beyaz peynir budur ve koyun, keçi sütünden mamul peynirlerle birlikte satış hacmi kültürlü peynirin en az 4 katıdır. Yani enflasyon sepetinde yer almayı hak eden beyaz peynirin kültürlü peynir olamayacağı kanaatindeyim.

Yerimiz sınırlı olduğu için bu örnekleri artıramıyorum ama zaman zaman enflasyon sepetinden bazı mal ve hizmetler için görüş bildirmeye devam ederiz.

Kredi derecelendirme kuruluşu Moody’s, “Gelişen Piyasalar Görünümü” başlıklı son raporunda; gelişen piyasalarda enflasyonist baskıların en çok Latin Amerika ülkelerinde ve Türkiye’de belirgin olduğunu, enflasyonun Endonezya ve Çin’de sabitlendiğini, Hindistan’da ise düşmeye başladığını açıkladı.

Bazı yazarların bize özel eskimiş sorunlarımızı “küresel ekonomideki enflasyon tehdidi” ne bağlama çabaları şaka gibidir. Zira hem 1-2 puanlık artışlar bizimle kıyaslanamaz hem de aynı sahneleri biz 4-5 yıldır yaşıyoruz zaten. Yani dünya güllük gülistanlık olsa bizim enflasyonumuz yüzde 5’e mi inecek?

Sonuç olarak; doların fiyatını durduramadığınız sürece enflasyonu durduramazsınız. Eğer enflasyonun düşeceğini söylüyorsanız, doları nasıl frenleyeceğinizi de anlatmak zorundasınız. Yoksa bütün bu konuşulanlar ‘büyüklere masal’ yerine geçer.

Devamını Oku

Ercüment Tunçalp

POPÜLER