Sosyal Medya Hesaplarımız

Hasan R. Ardıç

AVM’ler bundan böyle nasıl yola devam etmeli

Hasan Ardıç
Abone Ol:

Bir önceki yazımın konusu, okuyanlarım hatırlayacaklardır; “AVM’ ler bitiyor mu?”idi. Yazımın yayınlandığı Retail Türkiye’de (retailturkiye.com) 3/2/2020 Pazartesi saat 20:10 itibarıyla 690 kişi tarafından okunduğunu, Linkedin’de de aynı zaman kesitinde tam 1000 kişi tarafından okunduğunu gördüm. Bana göre olumlu, tabii ki daha yaygın okur kitlesine ulaşmalıyım.

Bu arada okuyan herkese, beğenenlere ve yorumlayanlara da teşekkürlerimi sunarım.

Gelelim konumuza;

AVM’ler bitiyor mu? AVM’ler bundan böyle nasıl yola devam etmeli…

Yazılarımda, lütfen kimse yanlış düşünmesin; AVM’ler benim için problem olmadığı gibi onların sürekliliğinin nasıl olması gerektiği de an itibariyle bana düşmemektedir.

Ama, yaklaşık son yirmi yılımda fiilen ve profesyonel olarak çalıştığım konu AVM yatırımı ve işletmeciliği yönetimi oldu.

Bu bakımdan, söyleyeceklerimin olması doğal karşılanmalı, paylaşımıma katkıda bulunarak konuyu geliştirme isteğim de uygun görülmeli…

Konu başlıklarımız, herhangi bir sıralama kaygısı taşımadan aşağıdaki gibi olsun…

AVM sayıları, dağılımı, 1000 kişiye kaç AVM ya da 1000 kişi için kaç m2 satış alanı vb…

Bu husus bence tartışılması gereken bir konu olabilir ama birinci öncelikli bir husus değildir.

Yani, Norveç’te 1000 kişiye kaç AVM veya kaç m2 net satış alanı düşüyormuş bu çok önemli değil. Ayrıca adil bir karşılaştırma yapmak olanaklı da değil. Nüfus, nüfus olarak dağılımı, coğrafi konum, iklim farklılıkları, gelişmişlik ve benzeri sair parametreler, karşılaştırma yapmada adil olmayı zorlar. Bu bakımdan örneğin Norveç ile Senegal’i, Almanya ile Libya’yı kıyaslamayalım.

AVM’lerin konumları, ziyaretçi sayıları, ziyaretçi sayısının müşteri sayısına dönüşüm oranları, müşteri profili, erişilebilirlikleri, mağaza karması, ihtisas AVM’leri, AVM’lerde verilen servisler, AVM-STK ilişkileri ve benzeri hususlar tabii ki her biri son derece önemli hususlardır.

Bunların her biri neredeyse ayrı birer inceleme ve yazı konusudur. İlgilenenlere sunarız eğer talep görürsek…

AVM büyüklükleri, kiralanabilir alanlar, ortak alanlar, konumlamalar…

Bir AVM’nin brüt büyüklüğü, ya da kiralanabilir alan olarak büyüklüğü (m2) aslında yatırımcı, işletmeci, kiralayan ve kiracı olan ünitelerin konusudur, müşterilerin değil.

Bu bakımdan AVM büyük ya da küçük, kiralanabilir alanı ile ortak alan oranı şöyle dengeli veya böyle dengesiz hususları da pek fazla müşteriyi ilgilendirmemektedir.

Peki nedir müşteriyi ilgilendiren(ler)…

Ana kural şu; müşteri daima en iyiyi arar, bunu bulduğunda devamlılığı izler, eleştirir, daha iyisini bulunca da doğrudan veya kademeli olarak, ama fazla da gecikmeden daha iyiye geçiş sürecini başlatır.

Özetle; iyi olan kötü olanı kovar.

Daha ileride ayrıntılı olarak değinmeyi düşünmekle beraber, burada aşağıdaki hususlarda  çok kısa bir özet yapmak isterim.

AVM’ler;

  • Kolay ulaşılabilir olmalı,
  • İç plânlama komplike olmamalı,
  • Kat sayısı ikiden fazla olmamalı, yaygın-yatay binalarda olmalı,
  • AVM iç erişimleri kolay olmalı,
  • İç yönlendirmeler net olmalı,
  • Ortak alanlar yeterli genişlikte olmalı,
  • Asansör ve yürüyen merdivenler bakımlı ve güvenli olmalı,
  • Yiyecek-İçecek Bölümü (Food Court) üst katta olmalı,
  • Servis yapılan café, bistro ve restaurant’ lar olanaklı ise dışarıda açık alanı da olan yerlerde olmalı,
  • Mağaza karması gerek çeşitlilik, gerek fiyatlama, gerekse ihtiyaçların tamamına cevap verecek niteliklerde olmalı,
  • Otopark erişimi ve parketme koşulları uygun olmalı, otopark kapasitesi yeterli olmalı,
  • Valet Parking zorunlu olmamalı, seçenekler bulunmalı,
  • Güvenlik, temizlik, varsa bahçe bakımı başarılı olmalı,
  • Eğlence, dinlence sinema, tiyatro, çocuk oyun alanları, etkinlik alanları olmalı,
  • Yönetim müşterisine ilgili, güven verici, uzlaşmaya açık, erişilebilir olmalı…

AVM’leri yakın gelecekte bekleyen riskler nelerdir;

  • Rekabet, risk olmamakla (ki aslında öyledir) beraber dikkate alınması çok gerekli bir konu,
  • Piyasaların, makro ekonomik değerlendirmelerin etkisiyle mağaza ve markaların AVM’lerdeki sürekliliği/değişkenlik,
  • E-ticaretin giderek gelişmesi, yaygınlaşması ve özetle tercih edilebilirliğinin artması,
  • AVM – Cadde Mağazacılığı ezeli çekişmesinde güç dengesinin değişmesi…

Bu koşullarda AVM’ler ne yapmalı ve yola nasıl devam etmeli…

Şimdi geldik işin zor kısmına.

Zor olsa da imkânsız değil tabii…

Yapılacak şeyler var elbette…

Bence ilk husus, bir farklılık yaratmak olmalı…

Bir farklılık…

Ya da farklılıklar…

Bu zor, çünkü herkes her şeyi yaptı dememek lâzım…

Unutmayalım ki, radyo icat edildikten sonra, artık her şey icat edildi, bundan böyle icat edilecek bir şey kalmadı da denmişti…

Bu farklılık(lar) ne(ler) olmalı, aynı kişiye özel dikim (Tailor made) gibi profesyonelce düşünülmesi, paydaşların görüşleri de alınarak tartışılması, plânlanması gereken bir süreçler bütünü ile ve bunların sonucunda üretilebilir…

Gerekli midir?

Kesinlikle, artık bu gereklidir. Özellikle ülkenin büyük kentlerinde…

Fiyat duyarlılığı önemlidir…

AVM’nin müşteri profili ne olursa olsun, konumlaması da öyle, ama sonuçta her şey fiyat duyarlı olmalıdır. Pahalı ya da ucuz demiyorum, uygun fiyatlandırmalı hususunda ısrarcıyım… Daha doğrusu müşteri ısrarcı, tercih kriterlerinin başında ilk sıralarda bu husus geliyor. Yani bu konu, halk dilinde cüzdandan bağımsız…

Tabirimi hoş görürseniz tam deyişi ile ifade etmek isterim;

Affedersiniz ama; “Müşteri aptal değildir!”

Serbest piyasa ekonomisi ve koşullarına, serbest rekabete bir diyeceğimiz elbette yoktur, ama fiyat duyarlılığı çok önemli bir tercih edilme kriteridir, bunu unutmamakta yarar vardır…

Sürdürülebilirlik de en az diğer hususlar kadar, belki bir tık daha fazla önemlidir…

Batı kültüründe de, Uzak Doğu kültüründe de olmayan, maalesef bizim coğrafyamızda, Orta Doğu coğrafyasında var; sürdürülebilirliğin olmaması…

Bunu tutuculukla, gelenekselcilik ile muhafazakâr olmakla karıştırmayalım. Konu ne olursa olsun, gerek Batı’da, gerekse Uzak Doğu’da asırlardır sürdürülebilirliğini kanıtlamış; işler, aileler ve markalar var.

Toscana’da iki yüzyıla yaklaşan dönemdir şarap üreten aile sayısı oldukça fazla, ya da Osaka’da ve Pekin’de asırlardır işletilen lokanta sayısı tahmin edilenin çok üzerindedir. Yüzüncü yılına yaklaşan Cumhuriyetimiz’de, hiç olmazsa doksan yıldır var olan kaç işletmemiz, markamız, müessesemiz var, sayabilir miyiz… Maalesef çok az… Gerçekten çok az ama…

Direnerek hemen saymaya başlarsanız; Ali Muhittin Hacı Bekir, Borsa, Süreyya, Altın Çizme, Kurukahveci Mehmet Efendi ve Mahdumları ve belki burada benim de hemen aklıma gelmeyen bazıları hızla telaffuz edilirse de, duraksama başlar ve orada durur, kalırız… Eğer yanlış veya eksik bilmiyorsam, spor kulüplerimiz içinde bile sadece üç büyükler dediğimiz kulüplerimiz 100. yıllarını yakın zamanda idrak ettiler…

Konumuza dönelim; perakendede, AVM’cilikte sürdürebilinirlik, çok ama çok önemlidir…

Yoksa…

Unutulursunuz…

Adınız/markanız nostaljiden öte gidemez…

Güncellik bir başka koşul, bir başka önem ve gereklilik…

Nasıl kendimizi yenilemek, güncellemek, içinde bulunduğumuz zaman dilimine uyumluluk ve hâttâ yakın/orta vadeli geleceğin koşullarını algılamaya çalışmak gerekli ise, benzer şekilde AVM’lerin de kendilerini sürekli yenilemeleri hem şarttır, hem de önemlidir…

İstanbul’daki dünyaca ünlü, tarihi Kapalı Çarşı ve Mısır Çarşısı hariç, tüm AVM’ler güncelleme yapmalı, çağın gereklerini yerine getirmelidir. Kapalı Çarşı ve Mısır Çarşısı’nın da tarihi yapılarını, geleneksel dükkân ve ticaret tarzlarını muhafaza etmeleri kişisel tercihim…

Örneğin, bütün bölgelerde bazı AVM’lerde (Merkez konumdaki AVM’ler) bütün bankaların ATM’leri olmalı. Güncelleme yapıldığında, “Bütün Bankaların Ortak ATM’si” bulunmalıdır. Belki emanet dolapları (Safe Box), Rezervasyon bankoları (Reservation Desk), Günlük çalışma odaları, Araç kiralama (Rent a Car) noktaları…

Bunlar an itibariyle yer verdiklerimiz, tabi daha birçok var…

Etkinliği ve eğlence alanı olmayan AVM’lerin işi hakikaten artık zor…

Dikkat ederseniz ki zaten ediyorsunuz, hepimiz dikkatli ve özenliyiz; eğlence alanı ve etkinliği olmayan AVM’ler artık pek tercih edilmiyorlar…

Sadece, tiyatro, sinema vb kültür ağırlıklı eğlence değil salt anlatmaya çalıştığım…

Yüz boyama etkinliği bile değil…

Artık yeni nesil (X Kuşağı) çocuklarımız akıllı telefon, tablet ve bilgisayarı çok daha erken, çok daha genç yaşlarda çözümlüyorlar ve kullanıyorlar, özellikle metropollerde…

Bu koşullar altında etkinlik kavramının daha çağdaş ve bu çocukların tercihlerine göre belirlenmesi yine yukarıda bahsettiğim şekilde AVM’ ye özel yapılması daha hızlı ve destek verici reaksiyonların oluşmasına neden olacaktır…

Ve güvenilir olmak, başarılı yönetim uygulamaları sunmak bu işin aslıdır, özüdür…

Nasıl küçük bir mahalle bakkalını seçmenizin en önemli, ilk ve belki de tek kriteri o bakkal amcaya güvenmek olursa, on binlerce metrekarelik büyüklükteki bir AVM’yi diğerlerine göre seçme kriteriniz de inanın aynıdır; güvenmek… Bu husus, süreklilik için geçerli, bir defalık alışverişlerde pek o kadar uygulanabilir olmayabilir.

Güven, başarılı bir yönetimle edinilir. Disiplin ve eşitlik tabii ki ilk unsurlardır. Ama unutulmamalıdır ki AVM’ler disiplin gösterimi yapılır yerler değil, insanların alışveriş yaptıkları, eğlenebildikleri, kültürle beslendikleri yerlerdir. Askeri kışlalar değil.

O zaman burada şimdilik son bir unsur daha ortaya çıkıyor…

Görünmezlik…

Yeni nesil AVM’lerde güvenlik, temizlik, sair günlük işler; bakım-onarım, dekorasyon değişiklikleri vd., müşteri görmeden yapılmalı, ama yapılmalıdır. Lütfen düşünün nasıl ki çok yıldızlı uluslararası marka otellerde temizlik müşteri görmeden (Doğrusu; müşteriye göstermeden) yapılıyorsa bu AVM’lerde de böyle olmalıdır. Güvenlik için de bu husus birebir geçerlidir.

Son husus, son husus dememe rağmen bir yenisini ekliyorum ama eğitim unsurunu da unutmamak lâzım…

Eğitim şart!

Tabii, tüm bu hususları çoğaltmak, güncellemek, belki an itibariyle yer vermediklerimizi ilave etmek mümkündür. Burada yapılmasına özenle gayret ettiğim, bu konuyu tartışmalara açmak, paydaşların katılımları için yazılı bir temel oluşturmak, eleştiri ve katkıları almak ve paylaşmaktan ibarettir.

Devamını Oku
Yorum Yapın

Yorumunuz

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Advertisement

Hasan R. Ardıç

Süper, hiper, zincir marketler

Hasan Ardıç

Yazar:

Bu yazının amacı; siyaset yapmak, dayanaksız eleştirmek, taraflı görüş bildirmek değildir. Yazı, uluslararası, çok uluslu bir zincir marketler sistemini Türkiye’ye getirmiş, kuruluşunu yapmış, işletmiş ve toplumdan olduğu kadar rakiplerden de takdir almış bir markanın Kurucu Genel Müdürlüğünü yapmış, deneyimli bir yönetici ve bir ekonomist olarak hazırladığım bir yazıdır.

Yazı, belki biraz uzun olabilir, ama konuya ilişkin detay da olsa eksik noktalar bırakmamak, gündemdeki tartışmalara işin doğrusunu iletmek, belki de iletilmeyenlerin yanlış yargılara yol açmasının önüne geçebilmek için hazırlanmıştır.

Özellikle büyük kent yaşamında insanların, ailelerin alışverişlerinde ilk tercihleri marketlerdir. Süper olsun, hiper olsun, zincir olsun, tanımı ne olursa olsun marketler büyük kent yaşamının; uzun çalışma saatleri, yoğun trafikteki saat kayıpları, araç park etme sıkıntısı çekmeden kolaylıkla eriştikleri, tüm ürün çeşitlerini bir arada bulabildikleri genelde geniş alanlı satış merkezleridir.

Bu tanım daha ziyade günlük ya da haftalık, belki daha da uzun süreli kullanımı düşünülen, gıda ağırlıklı marketler için geçerlidir.

Esasen bir-iki eklemeyle yapı marketleri, hattâ tüm market çeşitlerini yaptığım bu tanımlamayla ortaya koyabiliriz.

Sonuçta ana konu; marketlerdir.

Bugün, tüm gelişmiş ülkelerde olduğu gibi Türkiye’de de market sayısı oldukça fazlalaştırılmış, gereksinimler doğrultusunda da genele yayılmıştır. Aynı AVM’lerde olduğu gibi market pazarında da kişi başına düşen market metrekaresi bir ölçüdür. Ülkemizde tarihsel gelişim içinde marketler, büyük kent merkezlerinden başlayarak, taşralara, diğer kent merkezlerine ve daha da detayda yerleşim birimine geniş alana göre yaygınlaşmıştır.

Bu durum zaten kaçınılmaz olan yaşamın gereklerinin oluşturduğu bir olgu, bir gerçektir. Bu durum ticarette bir yol açılımı gibi görülmüş, büyüklüğüne, satılan ürün yapısına ve çeşitliliğine ve diğer pazarlama etkinliklerine bakmaksızın irili ufaklı bakkal dükkânlarının bile bir kısmı tabelâ değişikliği yaparak “Falanca Süpermarket” olmayı tercih etmişlerdir.

Bu sahiplenmeye karşı çıkan; ezeli ve ebedi başkan Bendevi Palandöken ve kahraman bakkal süpermarkete karşı oyunuyla da gönülleri fetheden dostum Ferhan Şensoy oldu. Tabii bir de bazı bakkallar…

Hepsini saygıyla karşılıyorum. Daimi olarak konfederasyonuna üye olan meslek erbabının haklarını savunan, bu mücadelesini yıllardır sürdüren Bendevi Bey başta olmak üzere bakkalları, konuyu en esprili şekilde hicvedebilen rahmetli Ferhan Şensoy’u tabii ki içtenlikle kendi bakış açılarında takdirle anıyorum.

Şimdi işin bu tarafını bir kenara bırakalım ve sistemin işleyişini bilmeyenlere özet olarak sunalım. Yapılan çalışmaları, yaptığımız faaliyet sistemini en açık ve net şekliyle ortaya koyalım.

Marketlerin, daha küçük ölçekli işletmelere (Bakkal vb) göre yapabildikleri ya da avantajları;

  • Toplu satın alma yaptıkları için, bu alım avantajını fiyata yansıttıkları sürece, fiyat rekabetinde başarılı olurlar. Bu da marketlerin tercih nedenleri başında gelen ilk husustur.
  • Ürün alımındaki avantajlardan bir diğeri de kalite ve tazelik unsurlarıdır ki bu da önemli bir diğer husustur.
  • Yüksek devinim dolayısıyla, gıda ürünlerinde TESKT (Tavsiye edilen son kullanma tarihi) kullanım süreleri uzundur.
  • Ürün alımlarında mutlaka uzman kullanırlar. (Bu hususun bir garantisi var mı bilemiyorum ama en azından bu uygulamayı titiz bir şekilde yapardım.)
  • Sağlık kontrolü yapılmış personel ile çalışmak ve sair hijyen hususları ve bunların düzenli denetimi güvenli bir alışverişin diğer bir önemli koşuludur.
  • Marketler ekonomide yüksek istihdam hacmi artışına katkıda bulunurlar.
  • Kayıtlı ekonomi adını verdiğimiz sistemde; SGK güvencesi, vergi ödeme, sağlıklı çalışma ve satış ortamlarının varlığı (Derin dondurucular, depolama koşulları vs) tabii ki önemlidir.
  • Kredi kartı kullanımı ve KK firmalarının özel avantajları ve promosyonları tüketicinin diğer avantajları arasındadır.
  • Ürün tadımları, iade uygulamaları, hediye ürünler uygulamaları vardır.
  • Gerek sermaye yapısının gücü, gerekse yüksek cirolu satışlardan kaynaklanan promosyon yapma ya da özel indirimli ürün satış olanaklarının var olması en belirgin ön avantajlardır.
  • Büyük kentlerde otopark varlığı çok önemli sayılabilecek bir avantajdır.

Bu avantajların ya da bakkallık sistemine göre üstünlüklerin tamamı demesek de önemli bir kısmı, küçük-orta ölçekli sistemlerde yoktur.

Tekraren ve içtenlikle söylüyorum; Bakkallar lütfen alınganlık göstermesinler. Bu hususlar iktisat teorisindeki büyük sayılar kanunu kapsamında yer alan, belirtilen gerçeklerdir.

Şimdi son günlerin en fazla konuşulan konularından biri olan; zincir marketlerde fahiş fiyat uygulaması, bu konuda yapılan denetlemeler ve kesilen cezalar konusuna.

Türkiye’de de, bildiğim Batı ülkelerinde de zincir marketlerin kartel oluşturduklarına şahit olmadım. Böyle bir oluşumun gelecekte de olacağını sanmıyorum.

Özellikle başta zincir marketler olmak üzere market sisteminde, iktisadî büyüklük (Bilhassa net satış alanı; m2) alan ve sermaye yapıları ölçeğinde, ilâveten satış sirkülâsyonlarındaki ivme doğrultusunda alım ve satımlarına ilişkin başta politikalar ve stratejiler olmak üzere kendileri belirlerler.

Üretimden nihai tüketiciye kadar var olan oyuncuların sayısı ve kimlikleri belirlidir. Büyük ölçekli ticarette bu durum gayet net ve açıktır.

Zincir marketlerin büyüklükleri ve sayıları kartel oluşumuna uygun değildir, zaten bu hedeflenen bir unsur da değildir.

Nedeni gayet açık; marketler nihai tüketici ile muhataptırlar. Yapılabilecek en ufak bir hata, ciddi bir maliyetle geri döner ve piyasadaki varlık zedelenir. Çok riskli, hesaplanamayan riskte bir girişim yapmaya, yasal olarak da suçlu duruma düşmeye gerek yoktur.

Ayrıca Rekabet Kurulu takipleri ciddi bir yaptırım gücüdür.

Marketlerin fiyat yapılanmaları normal koşullarda, serbest piyasa kuralları çerçevesinde belirlenir. Ancak; marketin hedefi yüksek kâr marjı ile çalışarak müşteri kaybetmek değil, daha uygun bir kâr marjı ile çalışarak ürün devinimini hızlı tutarak rekabette yer almaktır. Bu tercih çok çok daha kazançlı sonuçlar verecektir.

Bu bakımdan “Fahiş” fiyat olasılığı bence düşüktür. Yapan var mıdır? Belki vardır, bilemem. Ama olmaması gereğini inanarak savunurum.

Zaten, serbest piyasa ekonomilerinde fahiş fiyat şeklinde bir tanımlama da bulunmamaktadır. Fiyat; serbest piyasa koşullarında, arz-talep dengesi neticesinde oluşur.

Ayrıca “Fahiş” nedir? Kime göre fahiş fiyat, nasıl ve hangi şartlarda belirlenir? Fahiş fiyat alt limiti nedir; nerede yani hangi fiyat düzeyinden itibaren fiyat fahiş olur? Birine göre fahiş olarak nitelenen bir fiyat başkasına göre münasip sayılabilir. Bunlar bence zor sorulardır. Akademik ölçüm kriterleri, standartları yoktur. Zincir marketlere yapılan bu savın, tekrar gözden geçirilmesinde fayda olduğu kanısındayım. Bunun tekrar gözden geçirilmesi piyasalarda daha olumlu karşılanacaktır.

Konuyu bir de enflasyon açısından değerlendirmek yerinde olacaktır. Zaten bu tür konular genelde yüksek enflasyon koşulları altındaki ekonomilerde gündemde yer alır. Burada yapılması en uygun ve doğru olan husus enflasyonla mücadelede ekonominin akademik kuralları dışına çıkmadan, bilimsel yaklaşımlarla çalışmaktır.

Gerek Türkiye’de, gerekse Avrupa ülkelerinde, çalıştığım ve yönettiğim sistemlerde hiçbir zaman, takım elbiseli fiyat denetçileri ile karşılaşmadık. Bir markette fiyatları, olsa olsa belediye zabıtası üniforması ve yetkisi taşıyanlar denetler ki bu da serbest piyasa koşullarında rastlanan bir uygulama değildir.

Esas denetim, market yönetimlerinin gizli müşteri vb yöntemlerle kendilerini denetlemeleridir ki market sistemlerinde bu tarz, başarıya ulaşmanın yollarından biri olarak kabul edilir.

An itibariyle geçmişte olduğu gibi, fiyatlamada konulmuş bir narh bulunmamaktadır. Bu nedenle fahiş fiyat belirlemesi ve maddi ceza yoluyla serbest piyasa koşullarına müdahale edilmesi uygun karşılanmamaktadır.

Son olarak konunun dilek ve temenniler bölümü diyelim, bu noktada görüşlerimizi net olarak ortaya koyalım;

Enflasyonun yüksek olması,

TÜFE ve ÜFE makasının giderek açılması,

TL’nin değer kaybının devamı,

Var olan enflasyonun esasen maliyet enflasyonu olması,

Nedeniyle maliyet yüksekliklerinin fiyatlara yansıtılma zorunluluğu, başta gıda fiyatları olmak üzere diğer tüm fiyatların yüksekliği üreticilerin de tüketicilerin de, özetle herkesin yaşamını zorlaştırmaktadır. Alım gücünün düşmesi ve işsizliğin artışı da durumun zorlaşmasında payı önemli olan diğer hususlardır.

Önemli hususlar olmasına rağmen artık bu noktada cari açık, sanayide kullanım kapasitesi, bütçe açıkları, enflasyon sayılarının defalarca revize edilmesi zorunluluklarının olması vb hususlarda bahsetmek konumuza çözüm getirmeyecektir. Ana konumuz, enflasyonla mücadele, zincir marketlerde uygulanan sistemleri piyasa koşullarında daha gerçekçi bir yaklaşımla değerlendirmektir.


Not:
Hasan R. ARDIÇ, 1998 yılından beri market yöneticiliği yapmamaktadır.

Devamını Oku

Hasan R. Ardıç

CoVid-19 bitince ekonomi ve sosyal yaşamı bekleyenler…

Hasan Ardıç

Yazar:

Var olan CoVid-19’un azalan bir grafik çizdiğini düşünelim, hâttâ yok olmaya çok yaklaştığını ve de bittiğini. Bu bitiş senaryosunu gösteren grafikteki azalışı bu derece ağır ağır yazmamın nedeni, azalış ve bitişin ülkelerde bu şekilde olacağındandır.

Ülke, devlet, siyasi görüş, iktidar, muhalefet, sektör, hiçbir ayrım yapmadan çok açık ve net ifade etmeliyim ki; virüsün gelişinde hazırlıklı olamadık, bari gidişinde biraz hazırlıklı olalım.

Peki neye, niçin ve nasıl hazırlıklı olalım…

CoVid-19 salgını bittiğinde ne bekliyoruz, buna bir bakalım.

Ekonomilerde, özellikle bizim tür, kırılgan ekonomilerde mutlaka bir durgunluk, bir anlamda halk tabiriyle bir bocalama olacak. Esasen kişisel görüşüm olarak söyleyeyim; ben bu durgunluğu uzun süredir maalesef bekliyordum.

“Ben demiştim…” gerçekten yakışan bir tavır olmasa da maalesef durum onu gösteriyor. Üstelik bunu bu virüsle falan ilgili olarak değil, ekonomimizdeki gelişmelere bakarak, dünya ekonomilerinin değişik zaman dilimlerinde karşılaştıkları durumlarla kıyaslamalar yaparak bu durgunluğu öngörmek çok da zor değildi.

Perakende sektöründeki önemli sürekli yayınlardan olan Retail Türkiye Dergisindeki yazılarıma bakıldığında özellikle yılsonu durum özetlerimde bu net olarak vardır. Yani bilinen diğer bir isimle “Stagnation”; durgunluk…

Tabii bir de başka bir ekonomik olgu var; enflasyon… “Inflation”.

Birincisi kesinlikle, ikincisi de genellikle ekonomilerde sorun olarak kabul edilen olgulardır.

Durgunluk tabii ki hiç sevilmeyen, istenmeyen, sorun olarak kabul edilen, giderilmesine çalışılan bir problemdir.

Enflasyon ise, genellikle sevilmeyen, ancak bazı ekonomilerde bazı segmentlerde bir süre için kabul edilebilir, ancak yine de mücadele edilerek en azından tek haneli sayılarda tutulmasında yarar olan bir başka olgudur.

Şimdi ikisini birleştirelim;

Stagnation’ın stag’ını alalım, inflation’ın da flation’ınını alalım ve şöyle bir birleşme yapalım: Stagflation, yani durgun altında enflasyon, ya da enflasyonist bir ekonomide durgunluk gibi de dilimizde ifade edelim.

İktisat Fakültesi’nde öğrenciyken, (yanılmıyorsam ilk yıllardaydı, yani muhtemelen 1977 yılında) bu kavramla karşılaştığımda çok ilgimi çekmişti. Bu konuyla ilgili özellikle yabancı literatürdeki kitapları ve bulabildiğim makaleleri okudum. Ve hep ekonomik anlamda da çekindim.

İlerleyen yıllarda iş gereği birçok yabancı ülkeye gittim, oralarda da çalıştım. Hiç unutamıyorum, 1990’ların sonu idi, Ürdün’e, Amman’a gittim. Havalimanından şehir merkezine giden yolun kenarında, sağlı-sollu her iki tarafta da insanlar semaverlerde çay yapıyorlardı. Bunu önce bir dinlenme şekli, ya da tradisyonel bir kültür ögesi sanmıştım, ama değilmiş. Ülkede hem yüksek enflasyon hem de aşırı ekonomik durgunluk vardı. Marketler boştu, halk sadece sokaklarda yürüyordu, herhangi bir faaliyet de yoktu.

CoVid-19 bitince kuvvetle muhtemel karşılaşacağımız ilk temel sorun durgunluk, enflasyon ve özetle enflasyon altında durgunluk olacak düşüncesindeyim.

Bunu takip eden diğer ve bağlantılı sorun da tabii ki likiditedeki tükenmişlik olarak karşımıza çıkacaktır. Bu durumda iki seçenekli, ama her ikisi de bir diğerinden olumsuz neticeleri olan; emisyon hacmini arttırmak, yani para basmak, ya da uluslararası kredi kuruluşlarından (IMF gibi) borç almak çözümleridir.

Bunlar esasen çözüm olmasalar da anlık, geçici palyatif çözümlerdir. Birincisi (para basmak yoluyla piyasalardaki emisyon hacmini artırmak) enflasyona neden olacak, dış kaynaklı kredi bulmak da ekonomide bir çok kısıtlamayı önlemler paketi halinde karşımızda bulmamıza neden olacaktır.

Birçok meslektaşım bu konuları günlerdir yazıyorlar, dile getiriyorlar. Şimdilik kısa vadede görünen bu. Tabii bu görünen hususların arkasında çalışacak başkaca hususlar da var; işsizlik sorunu başta olmak üzere ekonomi kuralları içinde olan birçok sorun.

Ana başlıklar halinde kısaca yer verelim; faizler, mevduat faizleri, politika faizi, yatırım kredi faizleri, bankalar arası günlük repo faizleri gibi her biri, bir diğerini belirleyen faizler, ayrıca TCMB faizlerini belirleme, FED faiz oranlarının belirlenmesi, ECB faizleri gibi…

Ücretler, ücret artışlarının belirlenmesi, asgari ücret seviyesinin revize edilmesi, ek ücret ödemeleri, emekli aylıkları gibi konular…

TL’nin diğer para birimlerine göre, uluslararası piyasalarda işlem göreceği parite değerleri, çapraz kurlar, petrol ve altın ounce fiyatlarının etkileşimi…

Tabii ki bunların hepsi sorun değil, ama uygulama başarılarınıza göre her biri, ya da birlikte tamamı ekonomik konular olmakla beraber, aslında ekonomide her gün karşılaşmamıza rağmen, özellikle CoVid-19 bitimi sonrasında bir anda ve toplu olarak çözümlemeye çalışacağımız ekonomik sorunlar bütünü olarak masaya gelecektir.

Ekonomi, esasen okuması, çalışması, çok keyifli ama bir o kadar da zor bir disiplin… Gerçek hayattan ve politikadan da soyutlanması olanaksız bir disiplin…

İşin siyasetine hiç girmemeye çalışarak, bunu işi siyaset yapmak olan uzmanlara bırakmak, günlük hayatın içindeki ekonomik (İktisadî) konuları tekrar topluca, ana hatlarıyla sıralamak gerekirse, aşağıdaki dizin ortaya çıkacaktır.

CoVid-19 bittikten sonra ekonomideki beklentiler;

  • Durgunluk,
  • Enflasyon,
  • Stagflation.
  • Piyasaların acil nakit ihtiyaçları,
  • Likidite sağlanması için dövize natık dış kredi kullanılması,
  • Emisyon hacminin artırılması, para basılması.
  • Faizlerin artması,
  • Döviz kurlarında artışlar yani TL’nin değer kaybı,
  • İç piyasalarda fiyat artışları, ürün bulunmasında zorluklar,
  • Ağır tasarruf önlemlerinin alınması.

Ben burada karamsarlık yapmaya çalışmıyorum, tanıyanlar bilirler aslında gerçekten iyimser olan veya son zamanlara kadar iyimser olmaya çalışan bir ekonomistim, ama tablo bu…

Bu tablodaki tüm hususlarla mutlaka karşılaşacak mıyız? Aslında her biri diğerini etkilediğinden, cevabım; genellikle karşılaşılır şeklinde olacaktır.

Ne yapılabilir sorusunun öyle komprime bir yanıtı yok… Zaten bu, bir anda da olacak bir çalışma bütünü değil…

İşte bunun için; hazırlanmak gereği ve hâttâ şartı var demekte ısrar ediyorum. Bu iş; yarın olsun da bakarız paketi kapsamında değil çünkü…

Öncelikle üretim şart. Tabii bunu burada söylemek kolay geliyor ama aslında o kadar kolay değil tabii… Zamana ve ciddi revizyon çalışmalarına gereksinim var. Keza döviz kazandırıcı faaliyetler; ihracat ve turizm başta olmak üzere… Tarım ve sanayide kullanım kapasitesinin artırılmasına çok ciddi ihtiyacımız var. Bu da tarım politikalarımızın yeniden belirlenmesi gereği gibi çok kapsamlı bir iş…

Esasen, bildiğiniz gibi o kadar çok şey var ki yapılması gereken, herkesin; kişi ve kurum olarak işi çok zor…

CoVid-19 bittiğinde sosyal hayatta karşılaşılacaklar;

  • Özellikle gıda ve temizlik malzemelerinde azalan, belki de o zaman için erimiş olan stokların yenilenmesi zorunluluğu,
  • İşten çıkarmalar, az da olsa birikimlerin harcanması neticesinde fertlerin nakit ihtiyaçları,
  • Kredi borcu olanların ertelenen kredi bakiyelerinin tahsiline başlanmasının getireceği maddi zorluklar,
  • Eğitim gibi önemli unsurların, her ne kadar uzaktan eğitimle çözülmeye çalışılmasına rağmen, sınavlar gibi zorunlukların kısa sürede yapılmasının zorlukları,
  • Durdurulan üretim merkezlerinin yeniden çalışır duruma getirilmesi mecburiyetleri,
  • Ve her şekilde oluşan hasarın; maddi, manevi, giderilme çalışmaları…

Bütün bunları yapmak; beraberce, çözüm odaklı, kısa vadeli çözümlere doğru değil ki gereğinde kısa vadeli çözüm de çözüm olabilir, ama doğrusu kalıcı kurumsal çözümlere gitmek için çalışmaktan, çok çalışmaktan geçiyor…

Tabii bu arada çoğumuzun henüz değinmediği turizm konumuz var ki gün geçtikçe, her geçen gün değil saat, zarar hanemize yazıyor. Yazdı bile desek daha doğru…

İç ve dış turizmde turizmcilerin kullandığı isimlendirmelerle; incoming, outgoing ve ingoing rezervasyonlarının herhalde tamamı iptal olmuştur. İş için yapılanlar da azaltılmış ya da elektronik iletişimle çözümlenmeye çalışılmaktadır diye düşünüyorum.

Otellerimizin doluluk oranlarının çok düştüğü yakın geçmişte, geçtiğimiz hafta içinde TV haberlerinde %5’lere kadar düştüğünü içim sızlayarak izledim.

Mart sonunda sezona nasıl hazırlanılabilinir, bunu yapabilecek maddi güç nasıl bütçeleşebilir, hangi öngörüler doğrultusunda sezon açılış tarihi belirlenebilir gibi onlarca soru var.

Uluslararası turizmde özellikle belirsizlikler çok bu yıl. İç turizm belki bir şekilde, muhtemelen Ramazan sonrası hareketlenecektir. Evlenme, düğün rezervasyonları da erteleniyor, bu da ayrı bir segment, ayrı bir alt sektör.

Özetle; hepimizin, her ulusun, herkesin ilk dileği CoVid-19 felâketinin bitmesi, tabii ki anında bitsin istiyoruz hepimiz. Ama unutmayalım ki işimiz CoVid-19 bitince de diğer konularda zor.

Sağlık her şeyden önce gelir, kabul… Ekonomi de hemen arkasından…

Devamını Oku

Hasan R. Ardıç

Corona Virus, CoVid-19

Hasan Ardıç

Yazar:

Oldukça uzun zamandır bizi, hepimizi, tüm dünyayı ciddi meşgûl ediyor, üzüyor, endişesi yerini korkuya bıraktı, devam ediyor. Öncelikle hepimiz; Sağlık Bakanlığı’nın, Bilim Kurulu’nun tavsiyelerine, getirdikleri kısıtlamalara ve tüm kurallara uymakla yükümlüyüz.

İnsanlık için,

Ülkemiz için,

Büyüklerimiz için,

Ailelerimiz için,

Kendimiz için,

Ve lütfen artık şu pek bilinen “Bana bir şey olmaz!”ı artık bir kenara bırakarak.

Şimdi bir önerim var:

CoVid-19 ile ilgili; sosyal medyadaki, ulusal TV kanallarındaki, yazılı ve görsel basındaki, ayaküstü sohbetlerdeki bilimden uzak, hurafelere dayanan, mışlı bilgi kirliliklerini, paranoyaları ve de komplo teorilerini artık bir kenara bırakalım.

İlgilenmeyelim bunlarla.

Bizi tıp biliminin doğruları ve devletimizin aldığı resmi kararlara uymak ilgilendirsin sadece. Yine de siz bilirsiniz.

Ne siz ne yapacağınızı bana soruyorsunuz, ne de ben size ne yapmanız gerektiğini söyleyecek kadar kendimi kontrol edemez durumdayım.

Ne isterseniz, tabii ki onu yaparsınız.

Ben yine de önerime devam edeyim.

Sözlerim, evde oturabilenlere.

Çalışmak için evden çıkmak olanları saygıyla karşılıyorum tabii.

Bir kısmımız mademki evdeyiz, o zaman bir şeyler yapabiliriz.

  • Hani hep, “Ah bir vaktim olsa da, evde şunu, şunu yapardım…”lar var ya işte tam onları yapmanın zamanı.
  • Birçok öneri olabilir bu kapsamda;
  • Evdeki ertelenmiş onarımları yapabilirsiniz,
  • Hâttâ bir kısım badana-boya işleri de yapabileceklerinizden,
  • Varsa arabanızla evin bahçesinde olmak kaydıyla ilgilenebilirsiniz; ufak-tefek bakımlar, pastra-cilâ gibi meselâ,
  • Zaman fakirliğinden beklettiğiniz kitaplarınızı çıkarıp onları okuyabilirsiniz,
  • Yeteneğiniz varsa resim yapabilirsiniz,
  • Ya da şiir yazabilirsiniz,
  • Veya enstürman çalabilirsiniz,
  • Yemek de yapabilirsiniz,
  • Karikatür de çizebilirsiniz,
  • Gazeteleri de okuyabilirsiniz,
  • Bilgisayar kullanma konusunda kendinizi geliştirebilirsiniz,
  • Filmler izleyebilirsiniz,
  • Konserler izleyebilirsiniz,
  • Netflix var, Youtube var, birçok kanal daha var tabii izlenebilir,
  • Buralarda müze ziyaret edebilirsiniz,
  • Hobilerinize zaman ayırabilirsiniz,
  • vs., vs.,

Ama ne olur;

Falanca şu tarihte, ya da bilmem kaç yılında CoVid-19’u söylemiş, yaaa

Demeyin ne olur. Bunu eğer söylendiği hafta içinde okuduysanız, izlediyseniz, daha da meraklanarak Google’dan ve diğer ilgili mecralardan araştırıp bilgi edindiyseniz; tamam. Yok, bu günün sosyal medya iletisi ise, bırakın.

Yakınlarınızı, dostlarınızı arayın, onlarla görüntülü kısa da olsa sohbetler yapın bunun için bedava birçok uygulama var. Whatsapp mesajları gönderin ama CoVid-19 şeyleri değil, gerçek ilgi konularınızda olsun o mesajlar… Sesini duymak istediklerinizi telefonla arayın, konuşun onlarla… Hele yaşça sizden büyük olanları ihmâl etmeyin.

Lütfen;

  • Kurallara uyun,
  • Bugünlerde imkânınız varsa evden çıkmayın,
  • Sağlığınıza ve özellikle tıbbi hijyen kurallarına çok dikkat edin,
  • Telâş yapmayın, panik asla yapmayın,
  • Devletin resmi kurallarına mutlaka uyun,
  • “Bana birşey olmaz!” demeyin; olur, hem de öyle bir olur ki,
  • Bütün bunları kendiniz için değil, herkes için yapın lütfen…

Lütfen;

  • Sadece sağlık çalışanlarını değil, başta sağlık çalışanları olmak üzere emeği geçenleri takdir edin, saygı gösterin ve de yardımcı olun,
  • Benzer şekilde temizlik çalışanlarını, market çalışanlarını ve diğer sokağa çıkarak risk alan, bize hizmet sunan herkesi saygıyla takdir edelim, onlara yardımcı olalım,
  • Asla bencil olmayalım, lütfen.

Öyle veya böyle tüm dünyadaki herkesin bir şekilde başına gelen bu CoVid-19, bir şekilde bitecek, bitirilecek.

Amaç yakalanmayı geciktirmek, fark etmek ve gidermek.

Atlatılacak.

Bugün olamasa bile yarın, ya da yakında.

Ama mutlaka.

Sabır, mücadele, kurallara uyum, yardımlaşma…

Devamını Oku

Hasan Ardıç

POPÜLER