İbrahim Pekbay
Alışveriş merkezleri ve perakendecilik
Yanlış hatırlamıyorsam, Ekim 1988, İstanbul’da bir yer açıldı, adı “Galleria” idi… Büyükçe bir alan üzerine inşa edilen bu binada, başta tekstil olmak üzere neredeyse yok yoktu. Açıldığı günlerde insanlarda öylesine ilgi uyandırmıştı ki, uzun seneler gece gündüz doldu taştı, hafta sonları ise neredeyse adım atacak yer bulanamıyordu.
Cazibesi neydi?
Kısaca söylemek gerekirse, ne ararsan orada bulma imkanının ötesinde, insanların gönüllerince zaman geçirme yeri idi. Çocuk çoluk sanki hafta sonu pikniğe gider gibi… Alışveriş merkezini yönetenler memnun, mağaza sahipleri mutlu, müşterilerin ise keyfine diyecek yok… Aradan uzunca bir süre geçtikten sonra Galleria’nın ‘tek’ olma özelliği kayboldu. Hemen her yerde mantar gibi aynı anlayışta yerler türedi. Hatta buralarda ‘cazibe merkezileri’ daha da arttırıldı, yapılan etkinlikler dikkatleri böylesi yerlere çeker oldu.
Alışveriş, zaman geçirme, yemek, sinema, çocuklar için oyun alanları v.s. Hatta iş öyle bir boyuta geldi ki, bu merkezlerde alışveriş yapanlar için ‘imrenilecek, umutlandırılacak’ çekilişler de yapılmaya başlandı. Elbette ‘çekicilik’ özelliği öne çıkınca, buralarda mağaza, mekan açma talepleri de yoğunlaştı. Günümüzde, Türkiye’nin özellikle büyük kentlerinde, yönünüzü nereye dönseniz dönün bu anlayışta alışveriş merkezlerini görür oldunuz. Şimdi ise gerek Türkiye’de, gerekse dünyada ekonomik kriz baş gösterdi. Bir başka deyişle, deniz bitmek üzere, kara göründü… Görünmesine göründü ‘kara’ da, acaba gemi karaya yanaşabilecek mi? Çünkü gövdesinde açılan büyük bir delikten hızla su almaya başladı… Şimdi gemilerdeki yolculardan bir kısmı, ellerine geçirdikleri tencere, tava, çaydanlık, yoğurt kabı, ne buldularsa, suyu boşaltmak için var güçleriyle çalışıyorlar. Biliyorlar ki gemi tümden batarsa, telef olacak ilk kişi onlar.
Niye mi?
Yüzme bilmedikleri halde, gemiye tayfa yazıldılar da ondan… Sınırlı olanaklarıyla, büyük bir yükün altına girdiler. Gemi normal seyir halindeyken mesele yok da, su almaya başlayınca sorun olmaya başladı. Gemiye ‘Ben yüzme bilirim’ diye girenler de var elbette. Ne var ki plajda denize girmekle, bir gemiye ‘tayfa yazılma’ arasındaki farkı bilmeden yazılmışlar…
Şimdi onlar da kova filan arıyorlar suyu boşaltmak için. Gemi batarsa, büyük bir kısmı telef olacaklar arasında. Geminin su aldığı yer ile sahile ulaşım arasında epeyce bir mesafe var, plajda yüzmeye benzemez…
Bulurlarsa kovayı, suyu boşaltmaya yardım edecekler… Ancak, geminin makine dairesinde hiçbir hareket yok. Onlar, yukarıdaki çabanın olumlu sonuç vermesini bekliyorlar, yarı bellerine kadar battıkları suyun içinde…
Onlar, profesyonel gemiciler… Güçlü, kuvvetli, yüzmeyi iyi bilenler…
Bir kısmının güç isteyen tulumlara yapışması, var güçleri ile suyu pompalamaları, diğerlerinin de açılan deliği kapatmak için çaba harcamaları gerek…
Aslında gemi batarsa, bunların hiç kurtulma şansı yok, tümü telef olacak. Yukarıya tırmanmak için geçecekleri kapıları, ne yazık ki o katları dolduran suyun basıncı yüzünden açamayacaklar…
Bilmem anlatabildim mi?
Şimdi; alışveriş merkezi sahip ve yöneticileri, bu mekanlarda iş yapmaya çalışan markalar ve sınırlı olanaklarla işe başlayanlar gemide kendilerini yukarıda tarif ettiğim yerlere uygun bir şekilde yerleştirsinler. Eğer bütün gemi personeli üzerine düşeni yaparsa, gemi kurtulacak.
Yoksa…
Gemi su alıyor, batıyor…
Kurtulanlar çok az, telef olanlarsa çok fazla olacak…
Yazarımızın bu yazısı Retail Türkiye Dergisi’nin Haziran 2009 – 4. sayısında yayınlanmıştır.
Türk Telekom “İnternet fiyatları sudan ucuz” demiş…
Necip Celal Andel’in bir şiiri aklıma geldi, şöyle der şiirde…
Geçmiş zaman olur ki, hayali cihan değer.
Bir an acı duyar insan, belki sevmişse biraz eğer…
Anlar ki geçenlerin rüyaymış hepsi meğer…
Ruy’a olsa bile, o günlerin hayali cihan değer…
Necip Cemal Andel dedim ya, hakkında kısa bilgi vermek isterim.
Andel, 1908 yılında İstanbul’da doğmuştur. Türk kemancı ve bestecidir. İlk Türk tango müziği bestecilerindendir. 1928’de bestelediği Mazi adlı tango, Türkiye’de çok sesli müziğin halk tarafından benimsenmiş ilk örneği olan Türk tango müziğinin başlangıcı kabul edilir. Sanatçı, 29 Kasım 1957 tarihinde yakalandığı hastalıktan kurtulamayarak vefat etmiştir.
XXX
Gelelim konumuza…
Sudan da ucuz internet varmış, öyle buyurmuşlar.
Eski zaman içinde ne internet vardı ne cep telefonu ne de buna ödenecek aylık ücret, yani bu masraf kapısı yoktu.
“Geçmiş zaman olur ki, hayâli cihana değer” iken.
O zamanda zaten su da henüz ambalaja girmemişti. Alırdın bardağı eline, yanaşırdın mutfaktaki musluğun başına, olmadı kuyudan çektiğin su henüz “Aşırmanın” içinde vardır, doldurur içerdin.
Daha da öncesi, güğümleri alırdın eline, iki güğüm, giderdin mahallenin “Matra Çesmesi’nin” başına, doldurup gelir, ihtiyaçları oradan karşılardın.
Sonra çıktı bu ambalajlı sular…
Çünkü insanlar, evlerdeki musluklardan akan sulara güvenmedikleri gibi, ilaç konulduğu için kokuyordu. Ve toplum da hemen kabullendi ambalajlı suyu…
İlk 0,5 litrelik su, sanırım 50 kuruş idi.
İlk aldığımız 19 litrelik damacana suyun fiyatı ise, 7 lira civarında.
Bunlar, kaynak suları, nerede varsa başına dolum tesisi kuruluyor, ambalajlanıyor ve satışa sunuluyor. Bu sularda önemli olan, içindeki faydalı mineral maddeler ile PH derecesinin ne kadar yüksek olduğudur. Çünkü fiyat belirleyici kalite, bu değerlerden gelmektedir…
İşte belirlenen kaliteye göre, bir damacana su, 100 ila 140 lira civarında satılmaktadır bugün.
Şimdi gelelim İnternet fiyatına…
İnternet aboneliğinin bir aylık “Yeni” fiyatı hiç de düşük değil.
Bir ev düşünün, ayda sadece içmek için kullanılan, 5 damacana olsa, en düşük fiyatı ile 500 lira eder. Peki, sınırsız, hızlı, kaliteli internet fiyatı ne kadar?
Fiyat şöyle: bir defa 15 taahhütlü, ilk 5 ayı 599 lira, sonraki 10 ayı ise, 1.080 lira…
Yani ne demek oluyor bu hesap ile internetin aylık gideri 919 lira…
Hani sudan ucuz idi?
Efendiler…
Sizin yüksek yüksek maaşlar ile hesaba aklınız ermeyebilir, masrafları karşılamakta güçlük çekmediğiniz için sizi yormaya bilir de.
Ama dar gelirli, emekli, işçi, memur, yakın bir gelecekte ne internet kullanabilecek kalitelisinden ne de cep telefonu.
Çünkü bu masrafların altından da kalkılamaz oldu.
Dahası, de ki kullandık, kestik diğer temel ihtiyaçlarından, çağın gerisinde kalmayalım dedik, bunların üzerinden ödediğimiz dolaylı vergiler ile devlet ayakta duruyor desem biraz mübalağa olur mu?
Belki olur, olsun, o kadar da bizden olsun…
Protein ihtiyacımız var…
Doğru beslenme için şart besinlerden biri. Ve elbette bu besinleri bilip, bulup tüketmek zorundayız. Ancak, ulaşabiliyor muyuz, ulaşabiliyor isek ne kadarına ulaşıyoruz? İşte bugünün ekonomik koşulları içinde bütün mesele “Ulaşmak” ki irdeleyelim şimdi.
En iyi ve kaliteli protein anne sütü ve yumurtada bulunur. Anamızı bulabilsek fedakârdır, belki sütünden verir de onu bulamayınca, sırada “Yumurta” var.
Ayrıca miktarı bakımından kırmızı et, tavuk ve hindi eti, deniz ürünleri ve balık, süt, bezelye, , mercimek, keten tohumu, badem, fındık, soya, peynir, kabak çekirdeği gibi besinler protein zenginidir. En iyi ve kaliteli protein anne sütü ve yumurtada bulunmaktadır. Ayrıca miktarı bakımından kırmızı et, tavuk ve hindi eti, deniz ürünleri ve balık, süt, bezelye, chia (Sarayda bulunur)tohumu, mercimek, keten tohumu, badem, fındık, soya, peynir, kabak çekirdeği gibi besinler protein zenginidir.
Düşündüm, düşünebildiğim kadar ve sordum kendi kendime, yumurta dışında hangi protein zengini ürüne rahatça ve cücük kadar emekli maaşımla sahip olup da vücudumun ihtiyacı olan proteini mideye indirebilirim diye…
Aklıma şöyle bir fikir geldi…
Eve chia tohumu stoku mu yapsam acaba? Fiyatı kaç kuruş acaba?
Araştırdım, sanki alabilecekmişim gibi, mübarek ürün her derde deva yani.
Güney Amerika, Guatemala ve Güney Meksika’ya özgü, nane ailesinden çiçekli bir bitki türüdür. Kan kolesterolünü düzenlemesi, bağırsak fonksiyonlarını koruması, kabızlığı önlemesi, uzun süre tokluk hissi vererek zayıflamaya yardımcı olması, kalsiyum ihtiyacını karşılaması chia tohumunun faydalarındandır. Chia tohumu; salataya, pudinge, mısır gevreğine, yoğurda ilave edilerek tüketilebilir. Fiyatına gelince, kilosu ortalama 500 kâğıt civarında…
Moiz’in hasta yatağında, reçetenin tutarını öğrenince dediği gibi…
“Ört de öleyim” deyip yorganı kafasına çekmiş ya hani! İşte öyle bir şey yani…
Sonra baktım Yumurta…
Tertemiz abi, alacaksın bir paket, koyacaksın eve, her gün sabah bir adetten fazla olmamak kaydı ile fazlası israf olur, kafadan mı istersin, rafadan mı istersin, o orta pişmişe ne diyorlardı, kayısı kıvamında, ondan mı istersin, üzerine biraz tuz, biraz kırmızı pul biber, biraz da karabiber…
Kolisi 105 lira üç harfli marketlerden birinde. Tanesi eder 3 buçuk lira. Koy üstüne pul biber, tuz ve karabiber ekleme maliyetini, etsin sana hadi 3 lira 75 kuruş. Çarp 30 ile adam başı 112 lira 50 kuruş. Onu da çarp 4 kişilik aile için, etti mi sana aylık gideri 4 yüz 50 lira…
Ekmek…
Günde adam başı yarım ekmek saysak, iki ekmek, 20 lira. Ayda 6 yüz lira eder. Koy üstüne yumurtanın aylık maliyetini, al sana bin 60 lira…
Vücudun Protein ihtiyacını karşılamak için aylık masraf, 4 kişilik aile için bu kadar. Karın doyurmak için değil, diğer zorunlu masrafları da ekleyince üzerine, eh işte ayın belki de 10 gününü doyamasak da “Doyuyormuş gibi “ yaparak geçirebiliriz. Ancak bir tehlike var her gün yumurta yemenin, her ne kadar “Yemek gerek” diyorlarsa da…
Bir gün sabah uyanırken gıdaklayarak uyanmaya başlamış olmayasınız?
He… He… Gülün siz.
Akıllanmazsanız, gıdaklayacak günleriniz de yakın, şunun şurasında ne kaldı?
Ekonomi yönetmenlerinin “Çekiyoruz, motooor” diye filim çektikleri ortamda, ancak seyredersiniz de yumurta yiyerek bir gün gıdaklama aşamasına geçersiniz. Aklınızın bir köşesinde olsun. Yumurtanın 30’lu kolisi 105 lira, aklınızda bulunsun…
Yanlış hatırlamıyorsam, 2002 yılında yumurtanın tanesi yanlış olmasın ama kuruşlar seviyesindeydi…
Seksenli yıllara gitmiyorum daha…
XXX
Değerli okurlar…
Şu çok önemli ki, yumurta üretimi, başka üretimlere benzemez.
Fiyatı, her hafta bir borsada belirlenir ve o fiyattan alıcı bulur, satılır.
Fiyat bazen maliyetin altında olur, zarar eder ama satılır yine de, bazen maliyetinin üzerinde olur, kâr eder, ancak sonuca baktığınızda bir öncekinin zararını ancak kapatır. Yılsonunda, bugün için eğer başa baş veya biraz üzerinde kazanç elde edilebilirse, öpülür ve başa konulur. Ne var ki yaşadığımız bu süreçte, iflas eden yumurta üreticileri de var, diğer tüm sektörlerde olduğu gibi.
Hemen hemen bütün ilim dalları, uzun zaman içindeki deneyimlerin, adeta imbikten geçirilerek ortaya çıkan sonuç ile inşa edilirken, güçlendirici harç olarak da matematik ilmini harç olarak kullanırlar.
Ekonomi bilim dalı da, tarihin derinliklerinden gelen deneyimler sonucu oluşturulan bilim dalıdır.
Bilimsel kuralların değişebilmesi için, uzun araştırmalar, deneyler sonucunda ait olduğu ilim içinde, topluma faydalı sonuçları oraya konularak, ilim çevrelerine kabul ettirilmesi ve aynı zamanda toplumun da kabul etmesi gerektirilmesi zorundadır.
Hiç bir bilim dalında, “Ben yaptım oldu” ya da “Ben yapıyorsam doğrudur” anlayışı içinde iş göremezsiniz, doğru da olmaz.
XXX
Birçok kez yazdığım gibi, ülke ekonomisinin, üretim artırılıp, nakit akışını ekonomi içinde döndürülmeye başlanmadıkça, ekonominin düze çıkması da olacak iş değildir.
Diğer yandan, ihracatın artması ve ithalatın da beraberinde düşürülmesi gerekir. Yüksek döviz kuru ile yapılacak ithalat, fiyatlara enflasyon olarak yansıyacaktır. Diğer yandan seçim döneminde şirinlik muskası gibi dağıtılan paraların, hazineye getirdiği yük, ayrıca enflasyonu tetikleyecektir…
Bu enflasyonist ortamda ücretlere yapılacak zamlar da maliyet rakamlarını yukarı çekeceğinden, istenmeyen enflasyonu aşağı çekmek için çare değildir.
XXX
Bir başka konu, üretime katkı sağlayacak olan kiralık paranın kira bedelinin yüksek olması da enflasyonu tetikler.
Esas olan, kuralları hiçe sayarak “Ben bilirim” mantığı ile yola çıkmak, toplumun tümüne zarar vermekten başka hiçbir işe yaramaz.
Bugün geldiğimiz nokta da zaten ekonomide budur.
XXX
Her ne amaçla ve yerde olursa olsun yönetmek, önce imbikten geçmiş ve matematik harcı ile güçlendirilmiş uygulamalar ile başlamalı, ayrıca “Yönetme” aşamasına gelince de “Danışarak yapmak gerekir” kuralına uymak gerekir.
Ne kadar deneyimli olursanız olun, dinlemeden, bilgi sahibi olmadan yapacağınız uygulama, bir de bakmışınız ki yanlış olmuş, geri tepmiştir.
İşte o noktada geriye dönerek düzeltme yapmak, hem zaman israfıdır hem de geride telafisi oldukça zor kayıpları oluşturur ve toplumu da mutsuzluğa iteler.
XXX
Son haberlere göre, 2024 yılında harç, vergi ve trafik cezalarında %5o den fazla zam yapılıyor… İşte yine ekonomiyi etkileyecek bir karar.
XXX
Roche Faucauld şöyle der… “Bilgisizliğin üç kötü biçimi vardır: Gerekeni bilmemek, kötü bilmek, bilinmemesi gerekeni bilmek.”
A’râf Suresi, 199. Ayet: “Rasûlüm! Sen yine de af yolunu tut, iyiliği emret ve câhillerden yüz çevir.”
Ne yazık ki cehaletin pençesine bilmediğimiz, bilmek istemediğimiz, ya da anlamamakta ısrarcı olmamızın toplumu getirdiği nokta da budur.
