İbrahim Pekbay
Bozulan ekonomiye reçete…
Son yıllarda bilim dışı uygulamalar nedeniyle dibe vuran Türkiye’nin ekonomik yapısının, 14 Mayıs 2023 gününde yapılacak seçimde değişmesi beklenen yeni iktidar tarafından nasıl düze çıkartılacağı hemen her ortamda tartışılmaktadır.
Vatandaş, yaşanan ağır enflasyon karşısında her geçen gün daha da yoksullaşmaktadır. Bu durum da elbette sürdürülebilir bir durum değildir.
Çözümü var mı?
(Ben, üretimin sanayi tarafını pek bilmem ancak, genel prensipler itibarıyla üretimde de geçerli olan kurallar vardır ve ben bu kurallar içinde anlatmaya çalışacağım.)
Elbette var, kısa zamanda olmayabilir ama var.
Amasız, fakatsız, lâkinsiz “Üretime” yönelmektir. Elbette yapılacak üretimin de başıboş olmaması, bilim ışığı altında yapılması zorunludur. Aksi takdirde fayda yerine hem üreticiye hem de tüketiciye zarar verecek boyutlara ulaşabilir.
Üretimin doğru ve verimli yapılabilmesi için olmazsa olmaz birinci kural, devlete karşı güven duyulmasıdır. Diğer bir anlatımla, kendisine yönetmesi için belli süreliğine yetki verilen iktidarlara güvenirken, devletin devamlılığı esasının da gözden kaçırılmaması gerekir.
Bu ne demek?
Birincisi; toplum, öncelikle hukukun üstünlüğü ilkesi içinde işleyen bir yargının var olduğunu bilmeli.
İkincisi; her yıl revize edilebilirliği olan beş yıllık üretim planlamaları yapılmalı. Hangi üretici, nerede ne kadar hangi ürünün üretecek, bu önceden bilinmeli. Dahası, kaça mal edeceğini ve makul kar payı ile kaça satacağını da bilmeli.
Başta da belirttiğim gibi ben tarımsal üretim boyutunda düşündüklerimi ifade etmek istiyorum.
Öncelikle, bilinmeyen bir nedenle kapatılan “Devlet Planlama Teşkilatı” yeniden kurulmalıdır. Ve bu teşkilat uzman, liyakatli elemanları eliyle, tarım ve hayvancılığın her aşamasında üretimin nasıl yapılacağı, ürün çeşitliliği ve bölgeler ile belirlenmeli, üretici buna göre yönlendirilmelidir.
Üretim aşamasında devlet desteklemelerine önem verilmeli, ancak verilecek desteklerin yerinde kullanılıp kullanılmadığı, yani üretim için kullanılıp kullanılmadığı da denetlenmelidir.
Bu noktada, üretim girdilerinin öncelikle yerli olmasına özen gösterilmelidir.
Üreticinin ürettiği ürünleri alacak kurumların, yani tarım satış kooperatiflerinin verimli şekilde çalışacağı şekilde yeniden ayağa kaldırılmalıdır.
Kooperatifi olmayan üreticiye, kooperatif kurması için destek verilmeli, yol gösterilmelidir.
Et ve Balık Kurumu, Toprak Mahsulleri Ofisi, le Rize’de Çaykur, Giresun’da Fiskobirlik, Samsun’da Karadeniz Birlik, Edirne’de Trakya Birlik, Bursa’da Marmara Birlik, İzmir’de Tariş, Antalya’da Antbirlik, Mersin’de Yerfisko Birlik ve Bal Kooperatifi, Adana’da Çukobirlik ve Gaziantep’de Güneydoğu Birlik yeniden ve etkili şekilde işler hale getirilirken, gerekli olan diğer üretim alanlarında da aynı şekilde kooperatifleşme sağlanmalıdır.
Tarımsal üreticiler için yeteri kadar ziraat mühendisi, hayvan üreticileri için yine yeteri kadar veteriner hekim, teknisyen tahsisi edilmeli, üretim, onları denetiminde, sonuçları raporlanabilir şekilde yapılmalıdır.
Üretimi planladık, peki bundan sonra ne olacak?
Elbette üretimden elde edilecek ürünlerin tüketiciye ulaştırılması, ihracatın yapılabilir olması gerekir ki, üretimin faydaları görülebilsin.
Tüketiciye ulaşmasında, yukarıda da belirttiğim gibi kooperatiflerin işlevleri çok önemlidir.
İhracatta ise yine devlet desteği olmazsa olmazdır.
Şimdi şu noktaya dikkat edelim…
Üretici, ürettiği üründen kazanacağı makul kar payının bir bölümü ile üretimde yenileşmeye ve geliştirmeye aktarırken, kalanı da elbette birikim, geleceğin sermayesi olarak bir kenara koyacaktır.
Böylelikle üreticinin kazancı, bir şekilde ekonomide geri dönüşüm içine girecek, her sektör bu geri dönüşümden fayda sağlarken, kendi kazancını da aynı şekilde ekonominin içine sokacaktır.
Böylelikle ekonomide nakit akışı sağlanmış, toplumun tüm katmanları, gelişim içindeki kazançtan kendilerine de bir pay çıkarmış olacaktır.
Ekonomi bilim içindeki diğer unsurların da birleşmesi ile ülken parası değer kazanırken, eşit ve hakça kazanç ile toplum refaha kavuşacaktır.
XXX
Değerli okurlarım…
Ben, “Ekonomist” unvanlı birisi değilim.
Ancak 57 yıllık çalışma hayatım içinde bana öğretilen ve benim de öğrendiğim ekonominin kurallarının, basitçe böyle olmasının daha gerçekçi olacağını söylemektedir.
Bu konuda beni yetiştirenlerin isimlerini tek tek vermek isterim ama kendilerinden izin almadım. Ancak en baştaki kurumun adını verebilirim.
Rahmetli Hüseyin Cahit Aral Ekibi ile o ekibin içinde başlamış olmamdır.
XXX
Diğer yandan üretimden sonra dağıtım ve satış, üretimin ayrılmaz bir parçasıdır.
Elbette bunun da bilinçli, programlı doğru yapılması da zorunludur.
Bu konu ise, üretim kadar önemli ve ayrı bir yazı konusudur.
Belki daha sonra yazabilirim.
Türk Telekom “İnternet fiyatları sudan ucuz” demiş…
Necip Celal Andel’in bir şiiri aklıma geldi, şöyle der şiirde…
Geçmiş zaman olur ki, hayali cihan değer.
Bir an acı duyar insan, belki sevmişse biraz eğer…
Anlar ki geçenlerin rüyaymış hepsi meğer…
Ruy’a olsa bile, o günlerin hayali cihan değer…
Necip Cemal Andel dedim ya, hakkında kısa bilgi vermek isterim.
Andel, 1908 yılında İstanbul’da doğmuştur. Türk kemancı ve bestecidir. İlk Türk tango müziği bestecilerindendir. 1928’de bestelediği Mazi adlı tango, Türkiye’de çok sesli müziğin halk tarafından benimsenmiş ilk örneği olan Türk tango müziğinin başlangıcı kabul edilir. Sanatçı, 29 Kasım 1957 tarihinde yakalandığı hastalıktan kurtulamayarak vefat etmiştir.
XXX
Gelelim konumuza…
Sudan da ucuz internet varmış, öyle buyurmuşlar.
Eski zaman içinde ne internet vardı ne cep telefonu ne de buna ödenecek aylık ücret, yani bu masraf kapısı yoktu.
“Geçmiş zaman olur ki, hayâli cihana değer” iken.
O zamanda zaten su da henüz ambalaja girmemişti. Alırdın bardağı eline, yanaşırdın mutfaktaki musluğun başına, olmadı kuyudan çektiğin su henüz “Aşırmanın” içinde vardır, doldurur içerdin.
Daha da öncesi, güğümleri alırdın eline, iki güğüm, giderdin mahallenin “Matra Çesmesi’nin” başına, doldurup gelir, ihtiyaçları oradan karşılardın.
Sonra çıktı bu ambalajlı sular…
Çünkü insanlar, evlerdeki musluklardan akan sulara güvenmedikleri gibi, ilaç konulduğu için kokuyordu. Ve toplum da hemen kabullendi ambalajlı suyu…
İlk 0,5 litrelik su, sanırım 50 kuruş idi.
İlk aldığımız 19 litrelik damacana suyun fiyatı ise, 7 lira civarında.
Bunlar, kaynak suları, nerede varsa başına dolum tesisi kuruluyor, ambalajlanıyor ve satışa sunuluyor. Bu sularda önemli olan, içindeki faydalı mineral maddeler ile PH derecesinin ne kadar yüksek olduğudur. Çünkü fiyat belirleyici kalite, bu değerlerden gelmektedir…
İşte belirlenen kaliteye göre, bir damacana su, 100 ila 140 lira civarında satılmaktadır bugün.
Şimdi gelelim İnternet fiyatına…
İnternet aboneliğinin bir aylık “Yeni” fiyatı hiç de düşük değil.
Bir ev düşünün, ayda sadece içmek için kullanılan, 5 damacana olsa, en düşük fiyatı ile 500 lira eder. Peki, sınırsız, hızlı, kaliteli internet fiyatı ne kadar?
Fiyat şöyle: bir defa 15 taahhütlü, ilk 5 ayı 599 lira, sonraki 10 ayı ise, 1.080 lira…
Yani ne demek oluyor bu hesap ile internetin aylık gideri 919 lira…
Hani sudan ucuz idi?
Efendiler…
Sizin yüksek yüksek maaşlar ile hesaba aklınız ermeyebilir, masrafları karşılamakta güçlük çekmediğiniz için sizi yormaya bilir de.
Ama dar gelirli, emekli, işçi, memur, yakın bir gelecekte ne internet kullanabilecek kalitelisinden ne de cep telefonu.
Çünkü bu masrafların altından da kalkılamaz oldu.
Dahası, de ki kullandık, kestik diğer temel ihtiyaçlarından, çağın gerisinde kalmayalım dedik, bunların üzerinden ödediğimiz dolaylı vergiler ile devlet ayakta duruyor desem biraz mübalağa olur mu?
Belki olur, olsun, o kadar da bizden olsun…
Protein ihtiyacımız var…
Doğru beslenme için şart besinlerden biri. Ve elbette bu besinleri bilip, bulup tüketmek zorundayız. Ancak, ulaşabiliyor muyuz, ulaşabiliyor isek ne kadarına ulaşıyoruz? İşte bugünün ekonomik koşulları içinde bütün mesele “Ulaşmak” ki irdeleyelim şimdi.
En iyi ve kaliteli protein anne sütü ve yumurtada bulunur. Anamızı bulabilsek fedakârdır, belki sütünden verir de onu bulamayınca, sırada “Yumurta” var.
Ayrıca miktarı bakımından kırmızı et, tavuk ve hindi eti, deniz ürünleri ve balık, süt, bezelye, , mercimek, keten tohumu, badem, fındık, soya, peynir, kabak çekirdeği gibi besinler protein zenginidir. En iyi ve kaliteli protein anne sütü ve yumurtada bulunmaktadır. Ayrıca miktarı bakımından kırmızı et, tavuk ve hindi eti, deniz ürünleri ve balık, süt, bezelye, chia (Sarayda bulunur)tohumu, mercimek, keten tohumu, badem, fındık, soya, peynir, kabak çekirdeği gibi besinler protein zenginidir.
Düşündüm, düşünebildiğim kadar ve sordum kendi kendime, yumurta dışında hangi protein zengini ürüne rahatça ve cücük kadar emekli maaşımla sahip olup da vücudumun ihtiyacı olan proteini mideye indirebilirim diye…
Aklıma şöyle bir fikir geldi…
Eve chia tohumu stoku mu yapsam acaba? Fiyatı kaç kuruş acaba?
Araştırdım, sanki alabilecekmişim gibi, mübarek ürün her derde deva yani.
Güney Amerika, Guatemala ve Güney Meksika’ya özgü, nane ailesinden çiçekli bir bitki türüdür. Kan kolesterolünü düzenlemesi, bağırsak fonksiyonlarını koruması, kabızlığı önlemesi, uzun süre tokluk hissi vererek zayıflamaya yardımcı olması, kalsiyum ihtiyacını karşılaması chia tohumunun faydalarındandır. Chia tohumu; salataya, pudinge, mısır gevreğine, yoğurda ilave edilerek tüketilebilir. Fiyatına gelince, kilosu ortalama 500 kâğıt civarında…
Moiz’in hasta yatağında, reçetenin tutarını öğrenince dediği gibi…
“Ört de öleyim” deyip yorganı kafasına çekmiş ya hani! İşte öyle bir şey yani…
Sonra baktım Yumurta…
Tertemiz abi, alacaksın bir paket, koyacaksın eve, her gün sabah bir adetten fazla olmamak kaydı ile fazlası israf olur, kafadan mı istersin, rafadan mı istersin, o orta pişmişe ne diyorlardı, kayısı kıvamında, ondan mı istersin, üzerine biraz tuz, biraz kırmızı pul biber, biraz da karabiber…
Kolisi 105 lira üç harfli marketlerden birinde. Tanesi eder 3 buçuk lira. Koy üstüne pul biber, tuz ve karabiber ekleme maliyetini, etsin sana hadi 3 lira 75 kuruş. Çarp 30 ile adam başı 112 lira 50 kuruş. Onu da çarp 4 kişilik aile için, etti mi sana aylık gideri 4 yüz 50 lira…
Ekmek…
Günde adam başı yarım ekmek saysak, iki ekmek, 20 lira. Ayda 6 yüz lira eder. Koy üstüne yumurtanın aylık maliyetini, al sana bin 60 lira…
Vücudun Protein ihtiyacını karşılamak için aylık masraf, 4 kişilik aile için bu kadar. Karın doyurmak için değil, diğer zorunlu masrafları da ekleyince üzerine, eh işte ayın belki de 10 gününü doyamasak da “Doyuyormuş gibi “ yaparak geçirebiliriz. Ancak bir tehlike var her gün yumurta yemenin, her ne kadar “Yemek gerek” diyorlarsa da…
Bir gün sabah uyanırken gıdaklayarak uyanmaya başlamış olmayasınız?
He… He… Gülün siz.
Akıllanmazsanız, gıdaklayacak günleriniz de yakın, şunun şurasında ne kaldı?
Ekonomi yönetmenlerinin “Çekiyoruz, motooor” diye filim çektikleri ortamda, ancak seyredersiniz de yumurta yiyerek bir gün gıdaklama aşamasına geçersiniz. Aklınızın bir köşesinde olsun. Yumurtanın 30’lu kolisi 105 lira, aklınızda bulunsun…
Yanlış hatırlamıyorsam, 2002 yılında yumurtanın tanesi yanlış olmasın ama kuruşlar seviyesindeydi…
Seksenli yıllara gitmiyorum daha…
XXX
Değerli okurlar…
Şu çok önemli ki, yumurta üretimi, başka üretimlere benzemez.
Fiyatı, her hafta bir borsada belirlenir ve o fiyattan alıcı bulur, satılır.
Fiyat bazen maliyetin altında olur, zarar eder ama satılır yine de, bazen maliyetinin üzerinde olur, kâr eder, ancak sonuca baktığınızda bir öncekinin zararını ancak kapatır. Yılsonunda, bugün için eğer başa baş veya biraz üzerinde kazanç elde edilebilirse, öpülür ve başa konulur. Ne var ki yaşadığımız bu süreçte, iflas eden yumurta üreticileri de var, diğer tüm sektörlerde olduğu gibi.
Hemen hemen bütün ilim dalları, uzun zaman içindeki deneyimlerin, adeta imbikten geçirilerek ortaya çıkan sonuç ile inşa edilirken, güçlendirici harç olarak da matematik ilmini harç olarak kullanırlar.
Ekonomi bilim dalı da, tarihin derinliklerinden gelen deneyimler sonucu oluşturulan bilim dalıdır.
Bilimsel kuralların değişebilmesi için, uzun araştırmalar, deneyler sonucunda ait olduğu ilim içinde, topluma faydalı sonuçları oraya konularak, ilim çevrelerine kabul ettirilmesi ve aynı zamanda toplumun da kabul etmesi gerektirilmesi zorundadır.
Hiç bir bilim dalında, “Ben yaptım oldu” ya da “Ben yapıyorsam doğrudur” anlayışı içinde iş göremezsiniz, doğru da olmaz.
XXX
Birçok kez yazdığım gibi, ülke ekonomisinin, üretim artırılıp, nakit akışını ekonomi içinde döndürülmeye başlanmadıkça, ekonominin düze çıkması da olacak iş değildir.
Diğer yandan, ihracatın artması ve ithalatın da beraberinde düşürülmesi gerekir. Yüksek döviz kuru ile yapılacak ithalat, fiyatlara enflasyon olarak yansıyacaktır. Diğer yandan seçim döneminde şirinlik muskası gibi dağıtılan paraların, hazineye getirdiği yük, ayrıca enflasyonu tetikleyecektir…
Bu enflasyonist ortamda ücretlere yapılacak zamlar da maliyet rakamlarını yukarı çekeceğinden, istenmeyen enflasyonu aşağı çekmek için çare değildir.
XXX
Bir başka konu, üretime katkı sağlayacak olan kiralık paranın kira bedelinin yüksek olması da enflasyonu tetikler.
Esas olan, kuralları hiçe sayarak “Ben bilirim” mantığı ile yola çıkmak, toplumun tümüne zarar vermekten başka hiçbir işe yaramaz.
Bugün geldiğimiz nokta da zaten ekonomide budur.
XXX
Her ne amaçla ve yerde olursa olsun yönetmek, önce imbikten geçmiş ve matematik harcı ile güçlendirilmiş uygulamalar ile başlamalı, ayrıca “Yönetme” aşamasına gelince de “Danışarak yapmak gerekir” kuralına uymak gerekir.
Ne kadar deneyimli olursanız olun, dinlemeden, bilgi sahibi olmadan yapacağınız uygulama, bir de bakmışınız ki yanlış olmuş, geri tepmiştir.
İşte o noktada geriye dönerek düzeltme yapmak, hem zaman israfıdır hem de geride telafisi oldukça zor kayıpları oluşturur ve toplumu da mutsuzluğa iteler.
XXX
Son haberlere göre, 2024 yılında harç, vergi ve trafik cezalarında %5o den fazla zam yapılıyor… İşte yine ekonomiyi etkileyecek bir karar.
XXX
Roche Faucauld şöyle der… “Bilgisizliğin üç kötü biçimi vardır: Gerekeni bilmemek, kötü bilmek, bilinmemesi gerekeni bilmek.”
A’râf Suresi, 199. Ayet: “Rasûlüm! Sen yine de af yolunu tut, iyiliği emret ve câhillerden yüz çevir.”
Ne yazık ki cehaletin pençesine bilmediğimiz, bilmek istemediğimiz, ya da anlamamakta ısrarcı olmamızın toplumu getirdiği nokta da budur.
