Birçok şirketin dışında BİM Birleşik Mağazalar A.Ş., Tedi Discount Tekstil Mağazacılık A.Ş., FOR YOU Mağazacılık A.Ş. ve A101 Yeni Mağazacılık A.Ş. kurucusu, eski Yönetim Kurulu Başkanı ve CEO’su olan Aziz Zapsu, “Rağmen” adıyla BİM’in kitabını yazdı. Bana da imzalı göndermiş. Çok teşekkür ediyorum. Kütüphanemin en güzel yerinde saklayacağım.

O yıllara tanıklık eden bir gazeteci olarak önce geçmişte yaşadıklarımı yazacağım. Kitapla ilgili bölümler aktarmayacağım zira alıp okumanızda büyük fayda var.

1995 yılına kadar Türkiye, çeşitli formatlardaki perakendecilerle tanışmasına rağmen, discount formatla tanışamamıştı. Almanya’da 2. Dünya Savaşı’ndan sonra gelişmeye başlayan discount marketçilik, ilerleyen yıllarda hızla büyümüş, şöhreti ülke sınırlarını aşmıştı. Bu konunun tartışılmaz lideri de hiç kuşkusuz ki Aldi. Hard discountun dünya lideri olan Aldi’yi Almanya’da Lidl ve Plus izliyordu.

Almanya’da uzun yıllar yaşayan ve perakende sektörünü yakından takip eden Aziz Zapsu, Türkiye’de hem Teksu ile perakende piyasaya mal satıyor, hem de yurt dışından ürün ithal ediyordu. Aziz Zapsu, 1994 yılı içinde Osman Bilge ve Tahir Temizel ile birlikte sabahın erken saatlerinde minibüsüyle İstanbul’u geziyor, kafasında yaşattığı mağazalar için dükkan bakıyordu. Bu gezilerin bazılarına ben de katıldım, Zapsu’nun çalışkanlığını, üstün performansına ve Alman disiplinine sahip olduğunu çok yakından gözlemlemiştim. Zapsu, daha sonra Almanya’dan bu işin duayeni, Aldi’lerin başındaki yönetici olan Dieter Brandes’i ülkeye getirerek kurduğu BİM’in başına getirmişti. BİM’e daha sonra güçlü ortaklık yapısıyla şekillendirip ilk marketi Mayıs 1995 tarihinde İstanbul Sahrayı Cedid’te hizmete açtı. Aynı tarihlerde Koç Holding’te discount market kurma girişimindeydi. Mal almak için görüşmelere başlamış, şirketin adını ŞOK olarak tescillemişti. “Bakkalım” projesinden kötü sonuç alan Koç Holding, ŞOK ile arzuladığı noktaya gelme heyecanını yaşıyordu. BİM ile aynı tarihlerde ama farklı semtte ilk mağaza açıldı. Çağlayan halkı, Şok ile discount mağazacılığı tanıdı. Temmuz 2009 tarihinde BİM 2508 mağazaya ulaşmışken ŞOK ise 700 mağazada bulunuyordu.

Başlı başına fark yaratan bu konseptte BİM’in en büyük başarısı bu işi bağımsız formatlarda yapması, kendine özgü politikalar benimsemesiydi. Aziz Zapsu’ya defalarca röportaj teklifini iletmeme rağmen bana, “Aldi Almanya’da 50 yıl sonra gazeteye bir sütuna 10 cm’lik haber olmuştur. Bu konsept basına kapalı” diye bilgi vermişti. Bende ısrarcı olmamıştım.

Aziz Zapsu’nun ilerleyen yıllarda BİM’den ayrılması üzerine taşlar yerinden oynamaya başlamıştı. Bu tarihlerde ekip transferlerini gördük ama BİM sağlıklı yapısından bir şey kaybetmedi. Halka açılarak daha da güçlendi.

Aziz Zapsu ile BİM’in kurulduğu ilk yıllarda Sultanbeyli’deki depoya girmiş, TIR’ların depoya giriş çıkışlarına şahit olmuştum. Deponun en ücra köşesinde ise boş koliler göz hoş olmayan bir görüntü sergiliyorlardı. Zapsu, personele oradaki kolilerin kaldırılmasını istedi. Bana da dönerek, “Almanya’da Aldi’de böyle sahneler yaşanmaz. Zira personele boş kolileri deponun önüne konması istenir. Depo önünü bu işler için uygun bir yer olmadığından personel kolileri mükemmel bir şekilde imha eder. İşte Almanya’da sistem böyle. Bizde Türkiye’de bunu uygulamalıyız” derken sakın yazma demişti. Ben de hiçbir yerde yazmamıştım.

Ve BİM halka açıldı

Temmuz 2005 tarihinde BİM halka açılarak yapısını güçlendirdi. BİM’in halka arzında 3.6 kat talep toplandı. Ülker’de BİM hissesi aldı. BİM, 19 Haziran 2005 tarihi itibariyle 1.151 mağaza işletmekteydi.

BİM’de o tarihte CEO olarak görev yapan Jos Simons, “BİM yoksulların değil, akıllıların mağazasıdır” diyordu.

Zapsular ayrılıyor

Cüneyd Zapsu ve ağabeyi Geylan Aziz Zapsu’nun 1995 yılında kurdukları BİM’de yönetim Eylül 2005 tarihinde değişti. Aziz Zapsu, yönetim kurulu başkanlığı ve CEO’luk görevini bıraktı. Bu görevlere yüzde 26.49 payla şirketin ana hissedarı durumuna gelen Mustafa Latif Topbaş getirilmişti.

Aziz Zapsu, ilerleyen yıllarda A 101 ve For You zincirini kurarak BİM’in önemli rakiplerinden biri haline geldi. Hiç unutmam bir gün Yeşilköy’deki For You mağazasını gezerken reyonları düzenleyen Aziz Zapsu’yu görünce şaşırmıştım. Sonra öğrendim ki Zapsu, sık sık mağazaları gezer, teşhir ve tanzime yardımcı olurmuş.

Rağmen: BİM’in öyküsü

İşte Aziz Zapsu, benimde kuruluşuna tanıklık ettiğim BİM’i nefis bir dille kaleme almış. Yaşadıklarını anlatmış. Çoğu bilgiyi bende kitaptan öğrendim. File’nin isim babası olduğunu da. Zapsu, bu kitabı iyiki yazmış. Kitap, sektöre ışık tutacak, çalışanlara yol gösterecek. Şimdi Aziz Zapsu’dan A101’in kitabını bekliyoruz.

Sosyal medyadan duyduğumda önce inanamadım. Kendimden geçtim. Nasıl olur dedim. Daha yeni görüşmüştük. Her şey yolunda sağlığım çok iyi diyordu. Daha sonra kızıyla yazışıp gerçeği öğrendim. 11 Aralık tarihinde ebediyete uğurladık.
İbrahim Pekbay, bizim için çok değerli isimdi, ağabeydi. Bilmediğimiz konuları, sektörde gelişmeleri Pekbay’dan öğrenirdik. Geçmiş yıllarda kendisiyle karış karış Anadolu’yu gezdik. Perakende konferanslarımızın değişmez konuşmacısıydı. Türkiye’nin en iyi perakende şirketlerinden biri olan Beğendik’in yönetim kurulu üyesiydi. O yıllarda anlattıklarını bugün yaşıyoruz. Gerçeğe dönüşüyor anlattıkları.
Pekbay ayrıca da çok iyi bir gazeteciydi. Yazmayı çok severdi. Dergimizde ve internet sitemizde de uzun yıllar yazılar yazdı. Son olarak da Kayserihakimiyet2000.com adlı internet sitesindeki CİMDİK adlı köşesinde yazdıklarını bizimle de paylaşıyor, yayınlamamızı istiyordu. Bizde perakende ile ilgili olanları yayımlıyorduk. Hatta uzun süre yayınlamazsak bizleri telefonla arayıp kızgınlığını tatlı bir dille ifade ediyordu.
İstanbul’a geldiğinde ofisimize ziyaretimize gelir, birlikte yemek yapıp yerdik. Çok iyi bir dost ve arkadaştı. Hastalık süresinde de moralini hiç bozmadı. Ne zaman arasak, “Gayet iyiyim” derdi. En son 5 Aralık tarihinde yazıştık. Bizlere VEDA yazısını iletti. O gün yayımlayamadık ama bugün özetini aşağıda yayılmak istedim.

“Gelelim bu yazının gerekçesine…
Değerli dostlar…
Buradan sizlere anlatamayacağım, geçmişten gelen işlerimle ilgili sıkıntılar ve üzerine eklenen önemli sağlık sorunum nedeniyle aklımı gündeme veremiyorum.
Belirttiğim gibi, son zamanlardaki yazılarım da bunu kanıtlıyor.
Size çare nedir bilmem ama bence “Bana bir süre müsaade, tekrar buluşmak üzere” diyerek araya gitmek ve belki tekrar “Ben geldiiiim” diyerek başlamak, ya da tümden son kez bir “VEDA” yazısı ile yazı yerine kendimi köşeme çekmek olabilir.
Umarım görürüz…
Ya da “Veda” yazısı yazmaya fırsat buluruz.
Ama siz, sağlıcakla kalmaya, geleceğe umutla bakmaya, mutlu olmaya lütfen devam edin.
Çünkü yaşama sarılmanın birinci kuralı huzur içinde moralleri yüksek tutmaktır.
Son olarak diyorum ki, şöyle bir soru gelebilir…
“Biraz bana müsaade” izin talebin, ne zaman son bulur?
Cevap; inşallah belki yarın, belki yarından da yakın…”

Çok erken bizleri terk ettin sevgili İbrahim Pekbay. Daha yapacak çok işimiz vardı. Balkonda yemek yiyip sohbet edecektik. Ülkenin sorunlarıyla boğuşup duracaktık.
Seni çok özleyeceğiz. Nur içinde yat, mekanın cennet olsun.

Dünya, global bir kriz yaşıyor. Bu krizden tüm ülkeler olumsuz etkilenirken Avrupa’nın en güçlü ülkesi olan Almanya’da tehlike sinyalleri bir kat daha fazla.

Bugüne kadar hep Türkiye perakende sektörünü yazarken bu kez rotamı Alman ekonomisine çevirdim. Zira yazarımız Ercüment Tunçalp, Türk ekonomisi, perakende ve gıda sektörleriyle ilgili çok güzel yazıları gündeme alıyor. Almanya’da yaşanan bu gelişmelere ilgi duymamın en önemli sebebi ise Berlin’de yaşayan lise arkadaşım Eyüp Güler’le yaptığımız sohbetten kaynaklanıyor. Güler, Almanya’da yaşanan sıkıntıların ilerleyen aylarda daha da artacağı görüşünde. Güler’e göre bir teknoloji ülkesi olan Almanya’nın muhafazakâr kesiminin akıllı cep telefonlarına geç adapte olması, elektrikli araçlar konusunda AR-GE ve üretime geç başlaması, yapay zekayla ilgili çalışmaları geç başlatması, rakip ülkelerden daha geç devreye alması nedeniyle global pazarda yenilikleri devreye alamadı. Chip pazarını Taiwan’a kaptırdı.

Almanya kendisi teknoloji ürettiği halde Alman halkının büyük bir bölümü Türkiye’de yeni teknolojiye çabuk adapte olan insanların aksine yeni teknolojilere karşı temkinli yaklaşıyor, bu yeni teknolojileri kullanmaya geç başlıyor. Şirketlerde ve politikada karar mekanizmalarında da bu tür insanlar görevde olduğundan yeni teknolojilerin ülke çapında hayata geçirilmesi çok geç oluyor. Böylece Almanya uluslararası rekabette treni kaçırıyor. Örneğin e-devlet gibi bir sistem Almanya’da yok, hatta böyle bir sistemin planları bile yok. Sağlık sektöründe ise sorunlar giderek artıyor. Hastanelerden randevu almak için aylarca beklemek gerekiyor.

Almanya, son yıllarda yaşamadığından daha çok sıkıntılarla gündeme geliyor. Rusya ile Ukrayna arasında yaşanan savaş, Alman ekonomisine darbe indirdi. Almanya, Rusya’ya boykot uygulama kararıyla birlikte bu ülkeden aldığı tüm doğalgaz, akaryakıt, çelik gibi ürünlere ambargo koydu. Böylelikle ülkede üretim maliyetleri her geçen gün artmaya başladı. Otomotiv sektörü Rusya’dan ucuz fiyata aldığı çeliği almak için rotayı maalesef pahalı satan ülkelere yöneltti. Otomobil fiyatları arttı. Zira Alman ekonomisini ayakta tutan en önemli sektörlerin başında otomotiv endüstrisi geliyor.

Öte yandan ABD, Avrupa’nın en büyük ekonomisi olan Almanya’nın güçlenmesini istemiyor ve Almanya ikinci dünya savaşının sonundan beri ABD’nin çıkarları doğrultusunda hareket ettiği için son yıllarda bu yönde verdiği kararlar Almanya’nın aleyhine oldu. Angela Merkel iktidarı döneminde Rusya ile yapılan anlaşma sonucu Rusya’dan ucuz gazı Almanya’ya getirecek olan iki boru hattı “Kuzey Akım Boru Hattı 1 ve 2” Baltık Denizi üzerinden Almanya’ya bağlanmıştı. ABD ise Almanya’nın Rusya’dan gaz almasına hep karşı çıkmış, kaya gazı ya da hidrolik kırılma gazı alın şeklinde Almanya’ya resmen baskı yapmıştı. 26 Eylül 2022 günü bu iki boru hattı sabotaj sonucu havaya uçuruldu. Böylece uzun yıllar büyük büyük emek ve para harcanarak döşenen boru hattı kullanılamaz hale gelmiş ve Almanya’nın Rusya’dan gaz ithal etmesi engellenmiş oldu. Sabotajı kimin yaptığı kanıtlanamasa da Arkasında ABD veya Ukrayna’nın olduğu tahmin ediliyor.

Almanya bu sabotaj olayından beri ABD de dahil olmak üzere diğer ülkelerden sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ithalatını önemli ölçüde artırdı.

Bu ithal edilen sıvılaştırılmış doğalgaz, ABD’deki kaya gazı ya da hidrolik kırılma gazı kaynaklarından elde ediliyor, sıvı hale getiriliyor, gemilere yükleniyor ve Avrupa’ya taşınıyor. Burada yeniden gaz haline getirilip şebekeye veriliyor.

Bu gaz hem Rusya ile yapılan anlaşmadaki fiyattan çok daha pahalı hem de bu gazın elde ediliş yöntemi çevreye zarar verdiği için Almanya’da yasak. Çevreyi koruma konusunda oldukça duyarlı olan Almanya, Yeşil Parti’nin de iktidara ortak olmasına rağmen ülkesinde yasak olan bir yöntemle üretilen gazın ABD’den ithal edilmesine göz yumuyor. Bu ithal edilen pahalı gaz Almanya’daki endüstrideki üretim maliyetlerini büyük oranda arttırdı, uluslararası rekabette Alman şirketleri fiyatlarını arttırmak zorunda kaldılar örneğin otomobil fiyatlarında büyük artış oldu. Uluslararası pazarda Alman şirketleri rekabette zorlanmaya başlayınca küçülmeye başladılar ve üretim maliyetlerini azaltmak için Almanya’daki fabrikalarını azaltıp daha ucuz üretim yapabilecekleri ülkelerde fabrikalar kurmaya başladılar. Artan enerji maliyetleri aynı zamanda konutlardaki ısınma ve sıcak su fiyatlarına da yansıdı. Böylece bağımsız hareket edemeyen Almanya kendi ülkesi aleyhine verdiği kararlarla ülkesindeki işsizliğin artmasına ve ekonominin zayıflamasına neden oluyor.

Çin, otomotiv pazarında elektrikli araçlarla liderliği ele geçirdi. Çinli otomotiv firmaları Avrupa’da çok güçlenirken Alman otomobilleri tüm dünyada artan fiyatları nedeniyle kan kaybetmeye başladı. İlk etkisi ise Çin’de gözlemlendi. Volkswagen, Almanya’da bazı fabrikalarını kapatacağını açıkladı. Bu kapatma ile binlerce işçi, işsiz kalacak.

Almanya’da sadece Tesla üretim yaparken BYD ve Chery, ülkemizde yatırım yapmak için kolları sıvadı. Geçtiğimiz günlerde Paris’te düzenlenen Otomotiv fuarında bile Çinli otomotiv devlerini görmek mümkündü. Fuarda hep ekonomik araçlar öne çıktı. Bu da Çinli otomotiv firmalarına büyük avantajlar sağlıyor.

Almanya’nın dev firmalarından Thyssenkrupp da Rusya’da hammadde olan çeliği alamayınca diğer ülkelere yöneldi. Fiyatlar tavan yaptı.

Gazeteci meslektaşımız Barış Soydan’da kendi Youtube kanalında bu analizi çok güzel yağmış. (https://www.youtube.com/watch?v=JAaF1kOz7d4)

Otomotiv sektörü dışında beyaz eşya, ilaç, sigortacılık, yazılım gibi sektörlerle de güçlü olarak var olmayı sürdüren Almanya’yı acaba bu sektörler kurtarmaya yetecek mi?